Oppositieleider die zelf verslaafd raakte aan de macht

Morgan Tsvangirai (1952-2018)

De Zimbabwaanse politicus Tsvangirai voerde decennialang oppositie tegen Mugabe. Nooit wist hij hem van de troon te stoten.

Tsvangirai stond in 2008 media te woord over de politieke crisis in zijn land. Foto AP

Het belangrijkste moment in de politieke carrière van de deze woensdag aan darmkanker overleden Morgan Tsvangirai heeft hij nooit durven vieren. Het was 2 mei 2008. De staatszenders meldden dat Tsvangirai’s partij, Movement for Democratic Change (MDC), voor het eerst in de geschiedenis van Zimbabwe de presidentsverkiezingen had gewonnen van de partij van zijn grote rivaal, Robert Mugabe. MDC 47,8 procent. Zanu-PF:43,2 procent.

Hoe historisch ook: op straat bleef het muisstil. Tsvangirai en zijn aanhang bleven binnen. Die stilte was veelzeggender dan hij achteraf wilde toegeven. „Als we de straat op waren gegaan, had de politie ons geslagen”, verklaarde hij later.

Op het moment suprême durfde Tsvangirai niet de regie over te nemen van de vader-van-de-natie, zijn rivaal én voorbeeld Robert Mugabe. De revolutie liet hij door zijn vingers glippen.

De rest is geschiedenis. Na een golf van geweld die honderden van zijn aanhangers het leven kostte, trok Tsvangirai zich terug uit de tweede ronde. Mugabe smeedde een regering van nationale eenheid, waarin Tsvangirai’s MDC verschrompelde. Daarna won zijn partij geen enkele verkiezing meer. De partij die Mugabe in november 2017 ten val bracht, was niet Tsvangirai’s MDC, maar Mugabes eigen kliek.

Emmerson Mnangagwa (rechts) geeft een hand aan Tsvangirai tijdens een bezoek aan Harare in januari 2018. Foto Jekesai Njikitzana/AFP

Geen schaakspeler

Tsvangirai was geen sluwe schaakspeler, zoals Mugabe. Hij was geen begenadigd spreker, zoals Mugabe. Als Tsvangirai een interview gaf in zijn achtertuin, zittend op zijn witmetalen tuinstoel, dan was het achteraf zoeken naar de oneliners. Tsvangirai was in alles de mindere van zijn tegenstander.

Maar laf was hij zeker niet. Volgens diverse bronnen meldde Tsvangirai zich op 11 maart 2007 uit eigen beweging bij de politie, nadat zijn partijgenoten waren aangehouden op weg naar een gebedsbijeenkomst in Harare. Op het politiebureau werd Tsvangirai tegen de grond gewerkt en zwaar mishandeld door soldaten. Met riemen en de achterkant van hun geweren in sloegen ze net zolang op zijn hoofd tot hij zijn bewustzijn verloor. Een cameraman wist beelden van de zwaargehavende Tsvangirai naar buiten te smokkelen. Die cameraman werd later vermoord.

Dat is de prijs van oppositievoeren in Zimbabwe. Tsvangirai overleefde diverse aanslagen op zijn leven. Zijn lijfwacht werd vermoord. Onopgehelderd is nog altijd het auto-ongeluk in 2009, waarbij zijn vrouw om het leven kwam, en hij zelf zwaar gewond raakte.

Lees ook: Zimbabwe wil verandering, het maakt niet uit hoe

Mugabe definieerde hem

Tsvangirai was een product van Mugabe. Mugabe definieerde hem. Tsvangirai was 28 toen Zimbabwe onafhankelijk werd en hij zich aansloot bij diens partij. Hij maakte snel carrière binnen die partij, tot hij in 1989 werd gekozen tot secretaris-generaal van de vakbondskoepel ZCTU.

De vakbonden leidden het aanzwellende protest tegen Mugabe toen zijn economie eind jaren negentig onderuit ging, onder meer als gevolg van de peperdure bemoeienis van het leger met de oorlog in toenmalig Zaire. Hij sloot zich aan bij de National Constitutional Assembly, die eiste dat de grondwet van Zimbabwe werd hervormd. In 1999 richtte hij de Movement for Democratic Change op. Een jaar later boekte hij direct onverwacht succes bij het referendum over uitbreiding van Mugabes macht. Mugabe verloor en was woest.

De gewelddadige verdrijving van witte boeren bleef altijd een dilemma voor Tsvangirai. Hij keurde het geweld af, maar steunde het idee van herverdeling van het land dat zwarte Zimbabweanen in koloniale tijden was ontnomen. Een uitgelekte video waarop te zien is hoe witte boeren betaalcheques uitdelen aan Tsvangirai’s MDC was voor Mugabe echter het bewijs dat de oppositie onder een hoedje speelde met de boeren en westerse ambassades.

Die beschuldigingen waren meer dan alleen propaganda. Tsvangirai lobbyde veelvuldig in het buitenland voor financiële steun. In 2002 onthulde een Australisch tv-station zwart-witbeelden waarop te zien is hoe Tsvangirai in gesprek is met drie vertegenwoordigers van een Canadees adviesbureau. Tijdens dat gesprek zou hij de „eliminatie van Mugabe” hebben besproken. Tsvangirai erkende de ontmoeting met de Canadezen, maar werd later vrijgesproken van hoogverraad.

Tsvangirai spreekt zijn politieke aanhang toe in 2008. Foto Desmond Kwande/AFP

Verslaving aan de macht

Tsvangirai’s aanhang groeide snel, met name in de grote steden. Maar zijn kritiek op Mugabes verslaving aan de macht, keerde later als een boemerang terug. Tsvangirai schuwde zelf het geweld niet tegen tegenstanders binnen zijn eigen partij. Vanuit het hoofdkwartier van de MDC, Harvest House, kwamen vanaf 2005 de eerste geruchten over mishandelingen en partijleden die aan hun enkels boven het trappenhuis werden gehouden. De mishandelingen leidde tot een afsplitsing van de MDC, geleid door Arthur Mutambara.

In 2014 beweerde een hooggeplaatst lid van de MDC, Elton Mangoma, dat hij was mishandeld nadat hij de partijleider had verteld dat het tijd was om op te stappen. Volgens een anonieme getuige keek Tsvangirai lachend toe, terwijl Mangoma werd geslagen.

Maar Tsvangirai wilde van geen wijken weten. Ondanks de forse verliezen bij de verkiezingen na 2009. Ondanks zijn slechte gezondheid. Tegen de tijd dat zijn grote rivaal Robert Mugabe ten val werd gebracht in november 2017, had Tsvangirai darmkanker onder de leden. Mugabes opvolger, Emmerson Mnangagwa zocht de ernstig verzwakte Tsvangirai begin januari nog op bij hem thuis. Tsvangirai overleefde de 37 jaar durende heerschappij van de man die hem vormde. Maar Mugabe (93) overleefde hem alsnog.

    • Bram Vermeulen