Donordebat dwong politici tot gewetensvragen

Draagvlak De beslissing om straks iedereen die geen bezwaar aantekent orgaandonor te maken, doorkliefde partijen. Politiek was nu persoonlijk.

Tot het allerlaatste moment hield de VVD in de Eerste Kamer het spannend. De 13-koppige fractie was verdeeld, zoveel was bekend. Maar hoe verdeeld, dat zou doorslaggevend blijken voor de stemming over de donorwet van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66). Individuele senatoren wilden er in de wandelgangen niets over zeggen.

In een stemverklaring dinsdagmiddag legde Eerste Kamerlid Frank de Grave (VVD) uit dat zeven senatoren onoverkomelijke bezwaren hadden tegen de nieuwe wet.

De overige zes VVD’ers waren precies voldoende om het systeem van orgaandonatie te veranderen. De wet, die het aantal donoren en transplantaties moet vergroten, werd in de Eerste Kamer aangenomen met 38 stemmen voor en 36 tegen.

Gevraagd of dit geen mager draagvlak was voor een maatschappelijk controversiële wet, verzuchtte Pia Dijkstra achteraf: „De helft plus één is in ons stelsel ook een meerderheid.”

Maar nipt was die. In de Tweede Kamer werd de wet in 2016 aangenomen met één zetel verschil: 75 om 74. Destijds had een ontbrekende tegenstemmer zijn trein gemist.

De senator die dinsdag afwezig was, Arda Gerkens (SP), bleef weg omdat ze zich van stemming wilde onthouden. „Ze wilde politiek niet ingaan tegen iets waar onze partij heel duidelijk voorstander van is”, vertelde SP-fractievoorzitter Tiny Kox. „Maar om haar persoonlijke religieuze overtuiging kon ze ook niet voor stemmen.”

Ook binnen CDA (acht tegen en vier voor), PvdA (vijf voor en drie tegen) en 50Plus (één voor en één tegen) waren de fracties het niet eens.

Volgens opinieonderzoek zou ook onder kiezers slechts een krappe meerderheid voor zijn.

Omstreden is vooral dat de overheid er in de nieuwe wet van uit mag gaan dat wie zich niet actief registreert als orgaandonor, geen bezwaar zou hebben tegen het gebruik van zijn of haar organen na de dood.

In het debat in de senaat, dat verspreid over drie dinsdagen plaatsvond, werd de principiële discussie over het grondrecht op de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam verdreven door debat over de uitvoering van de wet.

De senaat wilde een harde toezegging dat nabestaanden altijd het laatste woord houden over de organen van een geliefde die er zelf niet meer over kan beslissen.

Pia Dijkstra zegde dit afgelopen week schriftelijk toe. Nabestaanden houden formeel niet het vetorecht dat ze nu hebben, maar hun stem zal altijd „doorslaggevend” blijven, aldus Dijkstra. De senaat bedong in een motie bovendien dat landelijke standaarden worden ontwikkeld voor de gesprekken die artsen voeren met familie van een overledene.

De toezegging was nodig om de senaat te overtuigen, maar kan het effect van de wet beperken. De hoop is dat meer mensen zich actief registreren voor of tegen donatie. Als nabestaanden volledige inspraak houden, kan het dat minder mensen zich daartoe geroepen voelen.

Het duurt nog even voor de effecten merkbaar zullen zijn. De wet gaat op z’n vroegst in 2020 in.

    • Emilie van Outeren