Hoe Nederland lobbyde voor het hoofdkantoor van Tata/ThyssenKrupp

Staalfusie Opeens staat eind maart 2016 de toekomst van staalbedrijf Tata in IJmuiden onder druk. De bazen uit India willen een fusie met het Duitse ThyssenKrupp. Het kabinet ziet een kans: het nieuwe hoofdkantoor moet in Nederland komen.

Foto FRIEDEMANN VOGEL/EPA

Mark Rutte weet al wat die ochtend van 19 september 2017 het nieuws zal zijn. Dus hebben medewerkers van de minister-president twee tweets voorbereid. De planning is: versturen om 04.30 ’s morgens. Met dat tijdstip volgt Rutte de aankondiging die Tata, een conglomeraat met wel honderd dochterbedrijven, die dag in Mumbai zal doen. Tata wil zijn Europese staalbedrijven, waaronder de voormalige Hoogovens in IJmuiden, samenvoegen met die van het Duitse concern ThyssenKrupp. Het hoofdkantoor van de nieuwe combinatie, zo weet Rutte inmiddels vertrouwelijk, komt in de regio Amsterdam.

De tweets zijn positief van toon. Zo ís Rutte. „Goed nieuws: Tata Steel en Thyssenkrupp vestigen hoofdkwartier van hun joint venture in NL en zetten hun inzet in IJmuiden voort (1/2)”. Hij vervolgt. „Dit versterkt de leidende rol van Tata Steel IJmuiden als een van de meest efficiënte en duurzame staalfabrieken ter wereld. (2/2)”.

Twitter avatar MinPres Mark Rutte Goed nieuws: Tata Steel en Thyssenkrupp vestigen hoofdkwartier van hun joint venture in NL en zetten hun inzet in IJmuiden voort (1/2)
Twitter avatar MinPres Mark Rutte Dit versterkt de leidende rol van Tata Steel IJmuiden als een van de meest efficiënte en duurzame staalfabrieken ter wereld. (2/2)

Een medewerker van het ministerie van Economische Zaken mailt aan hoogste ambtenaar Maarten Camps: „Wij retweeten deze vanuit EZ [ministerie van Economische Zaken, red.] morgenochtend om 07u30, zodat deze opnieuw bovenaan de timeline komt van Twitterend Holland”.

Werknemers van Tata in IJmuiden, de vakbonden en de linkse oppositie in de Tweede Kamer reageren die dag afwisselend verbaasd en boos op de tweets. Hoezo goed nieuws? Er gaan bij Tata Europa ongeveer 2.000 banen verloren. In Verenigd Koninkrijk, ja, maar ook in Nederland. Nu werken er 11.000 mensen bij Tata in Nederland (4,6 miljard euro omzet), van wie 9.000 in IJmuiden.

De staf van Economische Zaken baalt. Het verdwijnen van banen zorgt voor „een negatieve nieuwstendens”, mailt een medewerker aan Camps. Is er geen bevestiging te krijgen dat de afdeling onderzoek en ontwikkeling in IJmuiden blijft, vraagt de medewerker. „Ik check even bij Henrar”, reageert Camps drie minuten later. Henrar is Theo Henrar, de directievoorzitter van Tata Steel Nederland.

Welkom in het Torentje

De reactie van Camps is kenmerkend voor het bondgenootschap dat Tata Nederland, de top van Economische Zaken en het kabinet achter de schermen hebben gesloten. Dat is het beeld dat ontstaat uit documenten die NRC kreeg op basis van een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Het doel van het bondgenootschap? De zelfstandige positie van Tata Nederland binnen het Tata-concern behouden en Nederlandse banen maximaal zeker stellen. De bondgenoten weten elkaar moeiteloos te vinden: Henrar van Tata Nederland, zijn lobbyist in Den Haag, topambtenaar Camps, minister Henk Kamp (Economische Zaken, VVD) en Rutte (ook VVD). De private belangen van Tata blijken identiek aan de publieke belangen van de ministers.

Het ministerie van Economische Zaken is hierin de spil, zoals het departement eerder ook de spil was in de overheidsbemoeienis om te voorkomen dat PostNL in Belgische handen zou komen (2016) en chemie- en verfbedrijf AkzoNobel in Amerikaanse handen (2017).

Tata Steel is een onderneming waarvoor Rutte vanzelfsprekend tijd in zijn agenda reserveert. Om de zes maanden praat hij, in het Torentje, bij met de topman in Nederland. De manager public affairs van Tata Steel heeft voortdurend contact met Economische Zaken. Het gaat over Nederland én Europa. Het Tata-conglomeraat is een grote investeerder in Nederland, via zijn staalbedrijf én via Tata Consultancy Services (IT-diensten). De staalmarkt is grillig. De Europese producenten ijveren in Brussel en in nationale hoofdsteden voortdurend voor maatregelen tegen ‘dumping’ van Chinees staal.

Voor Rutte, Kamp en topambtenaar Camps is Tata chefsache. Is Rutte in Davos op het jaarlijkse wereldcongres van topondernemers, politici en journalisten? Dan heeft hij altijd even tijd voor topman Cyrus Mistry van Tata. Heeft India een nieuwe ambassadeur in Den Haag die wil komen kennismaken? Camps maakt tijd. Komt oprichter en nog altijd invloedrijke aandeelhouder Ratan Tata naar Nederland? Dan blokt minister Kamp twee uur in zijn agenda. Heeft Tata Steel in Europa een nieuwe topman? Dan ontvangt Rutte hem, Henrar en de Haagse lobbyist van Tata in het Torentje.

Grote verrassing

Eind maart 2016 staat de toekomst van Tata in IJmuiden opeens onder druk. Het hoofdkantoor van Tata Steel in India kondigt aan dat de verliesgevende activiteiten in het Verenigd Koninkrijk verkocht worden. Henrar in IJmuiden zoekt terstond contact met topambtenaar Camps. Diens reactie, per mail, is: „Grote verrassing. Kan dit voor Nederland ook iets positiefs betekenen?”

In de achttien maanden die volgen nemen de ontwikkelingen voortdurend nieuwe wendingen. De Britse dochter lijkt eerst onverkoopbaar vanwege een kolossaal pensioengat voor de werknemers. Het begint te rommelen in de top van Tata zelf, een machtsstrijd in India die maanden duurt. Dan komt ThyssenKrupp in beeld en beginnen beide partijen onderhandelingen over een staalfusie. Dat gaat traag, mede vanwege oppositie van de Duitse vakbonden. Zij vrezen, net als hun Nederlandse staalbroeders, voor massa-ontslagen. Maar ook Duitse politici aarzelen. Het lijkt er zelfs (even) op dat een combinatie van de baan is en dat ThyssenKrupp wil samenwerken met een ander Duits staalbedrijf, Salzgitter.

Ondertussen schaakt Economische Zaken op zoveel mogelijk borden tegelijk. Zo goed en zo kwaad als dat gaat als je zelf niet aan de onderhandelingstafel zit, zoeken Kamp en Camps naar informatie. Hun beste bron is Henrar, de directievoorzitter in IJmuiden. Hij heeft contact met Koushik Chatterjee, de financieel directeur van Tata Steel in Mumbai. Dat biedt Economische Zaken waardevolle inzichten. Zo redeneert Chatterjee: hoe hoger de resultaten van IJmuiden, hoe hoger de waarde van Tata Europe en dus hoe sterker de onderhandelingspositie van Tata tegenover ThyssenKrupp. De winstgevendheid is dus ook van „belang voor de discussie over de hoofdvestiging” van een Tata-Thyssen-staalfusie, schrijft Henrar in een mail aan Camps met urgentie ‘hoog’. „Hier ligt een kans voor Nederland om een hoofdkantoor binnen te halen.”

De Tata Nederland-directeur schetst het krachtenveld. De Duitse vakbonden zetten ThyssenKrupp onder druk om toezeggingen voor baangaranties af te dwingen. Hij is ook bang dat Tata Nederland straks opgezadeld wordt met hoge bankschulden van de nieuwe combinatie. Dan kan Nederlandse winst gebruikt worden voor Duitse schuldafbetaling in plaats van investeringen in IJmuiden. Nu heeft Nederland de nodige financiële zelfstandigheid.

Vooralsnog is topambtenaar Camps minder bezorgd. „De MP [minister-president, red.] kan evt later nog in beeld komen”, schrijft hij minister Kamp. Maar Kamp is minder zeker. „We moeten de regie van Theo Henrar volgen”, mailt hij terug. „Ik kan op en neer naar India vliegen” oppert Kamp.

De mails maken twee dingen duidelijk. Tata IJmuiden heeft de leiding, het ministerie volgt. En: Kamp doet zijn uiterste best. Daarop kan de Tweede Kamer hem bij een mislukking niet bekritiseren.

Lees meer over de fusie tussen Tata Steel Europa en ThyssenKrupp: Samengaan om de crisis het hoofd te bieden

Vette worst

De kans op het hoofdkantoor van de nieuwe combinatie in Nederland zien de ministers als een vette worst. Nederland wil een land van hoofdkantoren zijn, daarom ook de lobby om Unilever in Rotterdam te houden. Ministers kijken bij Tata ook al een tijdje verlekkerd naar een nieuwe technologie voor de verduurzaming van het productieproces. Dit zogeheten Hisarna-project is een stokpaardje.

„De overheid en Tata Nederland hebben zich gezamenlijk ingespannen om deze technologie-ontwikkeling in Nederland plaats te laten vinden”, meldt een notitie voor Rutte. In het project zit Europees onderzoeksgeld en Nederlandse subsidies. Of Nederland extra geld heeft beloofd in ruil voor het hoofdkantoor, blijkt niet uit de vrijgegeven documenten.

Om dat nieuwe hoofdkantoor te krijgen schrijft Economische Zaken een zogeheten bidbook: alles wat Nederland aantrekkelijk maakt als vestigingsplaats staat daar in. De politieke stabiliteit, vaardige beroepsbevolking, fiscale regels, steun voor innovaties, et cetera. Het bidbook zelf wil het ministerie niet vrijgeven. Dat zou de belangen van Tata schaden.

Cruciaal, blijkt achteraf, is een bezoek van minister Kamp op 12 november 2016 aan Mumbai, waar hij financieel directeur Chatterjee persoonlijk het bidbook aanbiedt. Als de onderhandelingen tussen Tata en Thyssen tot een intentieverklaring leiden, blijken de persoonlijke inspanningen van ‘team-Kamp’ resultaat te hebben opgeleverd. Chatterjee kiest voor vestiging van het nieuwe hoofdkantoor in Nederland.

Eind december komt er vanuit Mumbai weer wat schot in de zaak. Het ministerie krijgt een voorstel op hoofdlijnen van Tata voor afspraken over een Nederlands hoofdkantoor. Het document gaat meteen door naar IJmuiden. „Het leek ons goed als jullie vanuit TSN perspectief [Tata Steel Nederland, red.] even in vertrouwelijkheid meedenken.”

Een paar maanden later herhaalt de ceremonie met het bidbook zich. Tata-topman Mistry is afgezet en zijn opvolger Natarajan Chandrasekaran bezoekt Nederland. Rutte overhandigt hem het document persoonlijk.

Medio september bezoekt topambtenaar Camps Tata in IJmuiden. In de briefing vooraf schrijft een van z’n medewerkers op 7 september: „Kans op fusie met Thyssen lijkt kleiner nu vanwege Duitse politieke oppositie”. Dat blijkt een misrekening. Enkele dagen later stuurt topman Henrar in IJmuiden een mail aan Camps. De header is: „Strikt vertrouwelijk: samenwerking met Thyssen.”

„Mooi!”, reageert Henk Kamp als Camps hem het nieuws mailt. Het Nederlandse bidbook heeft kennelijk in de onderhandelingen met Thyssen het pleit gewonnen. Kamp belt met Henrar en directievoorzitter Hans Fischer van Tata Steel Europa en doet verslag per mail. „Beiden waren zeer lovend over de ondersteuning door het ministerie (en mij)”. […] Chatterjee „heeft tijdens de onderhandelingen partij gekozen voor Nederland”.

Vervolgens wordt Rutte geïnformeerd, die vanwege Prinsjesdag én zijn reis naar New York voor de jaarvergadering van de Verenigde Naties een hectisch programma heeft. „Hoe dan ook”, schrijft een medewerker van Rutte terug, „de MP wil graag met een eerste, korte positieve reactie komen morgen.” De twee tweets kunnen uitgaan.

Lees ook: Duitsers akkoord met fusie ThyssenKrupp en Tata
    • Jorg Leijten
    • Menno Tamminga