Rutte verliest wéér een vertrouweling

Aftreden Halbe Zijlstra Halbe Zijlstra sneuvelt als eerste minister van Rutte III. Dat beschadigt de premier zelf ook.

Foto David van Dam

Het stoere verhaal van VVD’er Halbe Zijlstra, over Poetin in zijn datsja, eindigde op dinsdagmiddag met tranen bij zijn aftreden als minister van Buitenlandse Zaken. Het was „met afstand de grootste fout” uit zijn carrière geweest, zei Zijlstra in de Tweede Kamer, om te liegen over een ontmoeting met de Russische president. Al na een paar zinnen kon hij even niet verder praten – premier Mark Rutte, die naast hem zat, pakte hem bij de arm.

Zijlstra verloor zijn droombaan, Rutte raakte wéér op oneervolle wijze een VVD-minister kwijt, het kabinet moet verder zonder een van de belangrijkste ‘architecten’ van Rutte III. En met een beschadigd imago.

Rond het begin van de middag waren de politieke leiders van CDA, D66 en ChristenUnie gebeld door Zijlstra. Hij zou, na twee publicaties in de Volkskrant, geen debat meer voeren met de Kamer over het verzonnen verhaal, maar meteen opstappen. Zijlstra klonk nuchter en ingehouden, zoals de coalitieleiders hem hadden leren kennen in de maandenlange en bij vlagen moeizame kabinetsformatie.

Lees ook dit vragenstuk over de gevolgen van het aftreden: Opvolger moet de imagoschade wegpoetsen

Op maandag hadden de coalitiepartners het nog voor hem opgenomen: de uitspraken van Poetin over ‘Groot-Rusland’ stonden volgens hen als een huis. Een dag later bleek dat oud-Shell-topman Jeroen van der Veer, die wél bij Poetin was geweest en erover had verteld aan Zijlstra, vond dat Zijlstra Poetins woorden verkeerd had geïnterpreteerd. De VVD had volgens betrokkenen daarna niet om steun gevraagd van de coalitiepartners, Zijlstra zelf wist toen al dat hij niet kon aanblijven.

In het kabinet is nu het idee: we komen er wel overheen. Zijlstra was de afgelopen maanden vaak weg, zoals elke minister van Buitenlandse Zaken. Rutte III draaide gewoon door. „Niemand is onmisbaar”, zegt een betrokkene. „Hoe hard dat ook klinkt.”

Maar hoe schadelijk zal dit zijn voor de VVD, vijf weken voor de gemeenteraadsverkiezingen? En hoeveel deuken kan Rutte zelf nog oplopen als de ‘chef personeel’ van zijn partij? Hij overleefde dinsdagavond een motie van wantrouwen.

Tranen weggeveegd

In de Tweede Kamer had de premier zuchtend en soms bolle-wangen-blazend naast Zijlstra gezeten. Rutte had onder zijn bril een paar tranen weggeveegd. De rij van afgetreden VVD-bewindslieden was opnieuw gegroeid en deze keer was de afgang wel héél pijnlijk: iedereen kan het filmpje bekijken van het optreden op een VVD-congres in 2016, waarin Zijlstra de zaal waarschuwt voor dreiging uit Rusland en begint over de bijeenkomst met Poetin.

In het debat dat Rutte daarna nog had met de Tweede Kamer noemde hij de leugen van Zijlstra „een zonde, maar geen doodzonde”. Van zichzelf vond hij wel dat hij een „inschattingsfout” had gemaakt. Want zonde of doodzonde, een „groot probleem” was het volgens Rutte wel geworden. „En dat heb ik niet zo gezien.”

Minister voor Ontwikkelingssamenwerking Sigrid Kaag (D66) neemt nu het werk van Zijlstra over, de VVD wil de tijd nemen om te zoeken naar een vervanger. Namen die rondgaan: oud-minister Edith Schippers en de eerder afgetreden minister van Defensie Jeanine Hennis, nu Kamerlid.

Hennis was Ruttes kandidaat geweest voor Buitenlandse Zaken. Door haar aftreden, na een mortierongeluk in Mali waarbij twee militairen waren omgekomen, was het Zijlstra geworden. Betrokkenen noemden Hennis’ terugkeer in het kabinet „nu misschien te vroeg”. Na de gemeenteraadsverkiezingen komt er nog een debat over Mali dat voor haar ongemakkelijk kan worden – over een onderzoek naar de veiligheid van militairen. Voorzitter van die onderzoekscommissie? Een oud-Shell-topman – dezelfde: Jeroen van der Veer.

    • Petra de Koning
    • Barbara Rijlaarsdam