Acht jaar sleutelen en balanceren, dat is typisch Pia Dijkstra

Nieuwe donorwet

Pia Dijkstra (D66) boekt groot succes met de wet waar ze acht jaar aan werkte. Eén patiënt had ze steeds voor ogen.

Pia Dijkstra dinsdagochtend vlak voor de D66- fractievergadering. Foto: David van Dam

Pia Dijkstra, Tweede Kamerlid voor D66, heeft een ruime werkkamer vlak bij een groot park in Utrecht. Het is de plek waar haar donorwet – vandaag door de Eerste Kamer aangenomen – vorm kreeg. Dijkstra schaafde daar, sprak er met deskundigen, formuleerde antwoorden op talloze vragen van collega-politici. Eindeloos veel avonden werkte ze eraan. Zelfs in het weekend van Kerst, vertelde ze twee jaar geleden aan NRC. Ze vond het al die tijd waard, zei ze. Want: „In de politiek kun je echt iets veranderen.”

Met een kleine meerderheid (38 voor, 36 tegen) werd de nieuwe donorwet dinsdagmiddag aangenomen in de Eerste Kamer. Dat betekent een grote verandering in het systeem van donorregistratie. Bij mensen die helemaal geen keuze vastleggen – ongeveer 60 procent vult niets in – gaat straks automatisch een vinkje aan: ‘geen bezwaar’.

Die verandering zal er volgens Dijkstra toe leiden dat meer mensen worden gestimuleerd om zelf een keuze te maken én nabestaanden helpen om toestemming te geven voor orgaandonatie van een overleden dierbare. Inhoudelijk een grote verandering voor alle achttienplussers, maar bovenal een groot politiek succes voor Pia Dijkstra.

Al weigert ze dat zo te zien. Tijdens het turven van de stemmen dacht ze nog: „Yes!” Maar direct na afloop zei ze: „Dit is heel fijn voor mensen met orgaanfalen”.

Lees ook: wat verandert er voor u door de nieuwe donorwet?

Trouw naar de kerk

Pia Dijkstra (1954) groeide op in Leeuwarden, in een vrijzinnig protestants gezin. Haar vader ging vroeger trouw naar de kerk, maar is op latere leeftijd van zijn geloof gevallen. Moeder is overleden. Dijkstra heeft zo nu en dan gesprekken met hen gevoerd over de dood. Altijd was er in het gezin veel aandacht voor persoonlijke ideeën over grote levensvragen.

De donorwet is een typisch Dijkstra-onderwerp. Inhoudelijk zeer ingewikkeld, politiek zeer gevoelig en voor alle betrokkenen zeer emotioneel. Zo was het ook met haar initiatiefwet, samen met fractiegenoot Gerard Schouw, die het verbod op weigerambtenaren regelde. In 2014 werd deze wet aangenomen. Sindsdien is het voor ambtenaren verboden te weigeren om homoseksuele stellen te trouwen.

Nog gevoeliger is weer een andere initiatiefwet waar Dijkstra aan werkt: die moet euthanasie mogelijk maken voor gezonde ouderen die hun leven ‘voltooid’ vinden. Haags balanceren op het hoogste niveau, dat is de rode lijn in Dijkstra’s werk.

Extreme nauwkeurigheid

Zij doet dat door een mengeling van extreme nauwkeurigheid en grote vastberadenheid. Haar eigen emoties laat ze het liefst buiten beschouwing, om critici niet tegen de schenen te schoppen.

In NRC zei ze dat ze over voltooid leven geen „welles-nietes discussie” wil en „graag luistert” naar kritiek. In Trouw zei ze over haar milde toon in het donordebat: „Natuurlijk helpt het als ik de juiste toon kies. Maar dat is geen tactiek, ik vind dat sowieso belangrijk bij deze onderwerpen. Elke keer begin ik het debat in de Kamer met benadrukken dat we niet tegenover elkaar staan.”

Emotie was de afgelopen jaren maar één keer zichtbaar, net nadat de Tweede Kamer haar donorwet met de kleinst mogelijke meerderheid (75-74) aannam. „Ik denk aan al die patiënten op de wachtlijst”, zei ze toen met overslaande stem.

Die ene patiënt

Die patiënten ontmoette Dijkstra de afgelopen jaren tientallen keren, bij discussieavonden in zaaltjes, ziekenhuizen en aan het Binnenhof.

Eén patiënt heeft zij altijd specifiek voor ogen gehad bij het uitwerken van haar wet. In 2005 zat Eline van Haaren, een zestienjarige met taaislijmziekte, in het televisieprogramma Vinger aan de Pols. Pia Dijkstra, die lange tijd in de journalistiek werkte, was de presentatrice van het programma. Naast Eline van Haaren stond een zuurstoftank. Ze had dringend donorlongen nodig. Zonder die tank zou ze meteen benauwd worden, vertelde ze. De tranen liepen over haar wangen.

In oktober 2008 overlijdt Eline van Haaren aan haar ziekte – twee jaar later komt Pia Dijkstra in de Tweede Kamer en begint ze te werken aan haar donorwet. Jaarlijks overlijden, net als Eline van Haaren, gemiddeld 140 mensen die wachten op een donororgaan. Dat is de reden dat Dijkstra het systeem wil veranderen.

Eerst wilde ze dat nogal radicaal doen: wie niets registreert, is automatisch donor. Na kritiek van de Tweede Kamer paste ze dat aan. Ze stelde een nieuwe categorie voor in het donorregister: wie niets registreert, heeft ‘geen bezwaar’ tegen orgaandonatie.

Portie geluk

Er zijn veel momenten dat de wet lijkt te stranden. Steeds weer stellen Tweede en Eerste Kamerleden nieuwe vragen, willen ze nieuwe details en komen ze met bezwaren.

In de Tweede Kamer had Dijkstra een flinke portie geluk nodig – een zekere tegenstemmer zat vast in de trein en daardoor haalde de wet het met één stem verschil. Op het moment dat haar wet werd aangenomen, zat Dijkstra met een blije, maar ook enigszins verbaasde blik voor zich uit te kijken, doodstil op haar stoel. Op de publieke tribune omhelsden mensen elkaar.

Toen stormden cameraploegen en senatoren op Dijkstra af met vragen en felicitaties. Iemand drukte bloemen en een cadeau in haar handen, al snel lachte ze breed.

Er zal de komende dagen een stroom van aandacht zijn voor Dijkstra’s succes. Zelf zal ze haar blijdschap niet van de daken schreeuwen.

Zelfs over haar emotionele reactie nadat haar wet in de Tweede Kamer was aangenomen, sprak ze later in Trouw bijna verontschuldigend: „Mijn emotie was een mengeling van blijdschap, verrassing en vooral ontlading. Ik was er jaren mee bezig geweest. Ik dacht: ik kan het wel wéér laten liggen, omdat het zo kansloos lijkt. Maar ik probeer het. Dan wordt het maar weggestemd.”

    • Enzo van Steenbergen