Opinie

    • Menno Tamminga

Zo won Wim: vloeken in de vakbondskerk

Vorige week werden de ‘Wim Kok-tapes’ gelanceerd. De 16 uren aan interview met Kok over zijn jaren bij NVV en FNV bevatten leerzame lessen voor het heden.

Kokspraak. Kent u dat woord? Het was een fraaie vondst van minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) bij de lancering vorige week van de ‘Wim Kok-tapes’. Hij doorspekte zijn tekst met kenmerkende citaten van Kok. Zoals: „Splijten is nooit moeilijk, binden is een opgave.” Klassieke Kokspraak is een nuchtere overweging met een tegenstelling die overbrugd wordt. Dat is immers het werk van een vakbondsonderhandelaar. Tegengestelde belangen van werknemers en werkgever verenigen. Mijn eigen favoriet uit Koks oeuvre: „Je moet soms dingen aanvaarden zonder ze te accepteren.”

De tapes zijn 16 uur interview met Kok over zijn jaren bij NVV en FNV. 1961-1985. Het resultaat is te zien op de website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Koolmees roemde de moed van Kok en noemde, uiteraard, het akkoord van Wassenaar in 1982. Een catastrofale tijd. Vol faillissementen. Ongekend banenverlies.

Kok deed als FNV-voorzitter een noodgreep. Hij bood Chris van Veen (werkgeversorganisatie VNO) loonmatiging om winstherstel van bedrijven te bevorderen. Dat was „vloeken in de vakbondskerk” zegt Kok in de tapes. Loon en prijscompensatie inruilen voor iets nieuws waarvan je maar moest afwachten of het zou werken. Het was „mijn impuls en ik ben ook gered door de constructieve houding van Van Veen.”

Kok wilde per se voorkomen dat het kabinet Lubbers I, dat al bijna op het bordes stond, zou ingrijpen in het overleg over arbeidsvoorwaarden. Dat was in 1980 gebeurd. Dat was genoeg. Een nachtmerrie. Het zou de vakbeweging vleugellam maken en ledenverlies versnellen. Wat heb je als lid aan een bond die niet kan onderhandelen?

Van Veen ging op zijn beurt akkoord met arbeidstijdverkorting om meer mensen, en met name jongeren, aan het werk te krijgen. Dat deed Van Veen, legt Kok uit, tegen de zin van een „stevige stroming binnen VNO”.

Lees ook deze unieke reconstructie van het historische akkoord van Wassenaar

De moed van Kok werd beantwoord door de moed van Van Veen. Maar het kabinet Lubbers ging zijn eigen weg. In 1983, een jaar dat er in de tapes wat bekaaid af komt, verlaagde het kabinet de ambtenarensalarissen en sociale uitkeringen met 3 procent. Gevolg: de langste stakingen van na de oorlog. Kok poogde de verlaging ongedaan te maken, maar kreeg bij Lubbers geen poot aan de grond. Hij was woest, noteerde FNV-vice-voorzitter Herman Bode later in zijn memoires. „Het is een van de weinige keren geweest dat Wim Kok op de televisie emotioneel was.”

De stakingen spleten de FNV. De ambtenaren staakten, werknemers in de marktsector steunden hen niet. Toch overleefde de FNV dat. Ja, ook toen was er onmin. Net als in 2010/2011 (splijtzwam pensioenakkoord). Net als nu?

Koolmees stak in zijn toespraak zijn hand uit naar vakbonden en werkgevers. Zijn aansporing: toon moed in overleg over de arbeidsmarkt. Over pensioen. Over de AOW.

De ‘les’ van 1982 én 1983 die je uit de Kok-tapes kunt optekenen, is echter dat het beste akkoord moed vraagt van drie kanten. Niet alleen van de bonden, zoals nu wel wordt verondersteld. Ook van werkgevers én het kabinet. In 1982 schreeuwden de omstandigheden volgens Kok „om onorthodoxe oplossingen”. Dus, tweede les: de uitkomst van het overleg moet ook nu niet bij voorbaat vast staan.

Nog één Kokspraak uit de tapes. Over de bijdrage van ‘Wassenaar’ aan het economisch herstel waarvan hij als minister-president (1994-2002) ook de vruchten plukte. „Dat moeten we niet onderschatten, maar ook niet overdrijven.” Wim Kok maakte de geschiedenis en de geschiedenis gaf hem gelijk.

Menno Tamminga schrijft op deze plaats elke dinsdag over ondernemingsbeleid en economie.
    • Menno Tamminga