Veel blunders in de strijd van de EU tegen nepnieuws

Factcheck De EU-factcheckers liggen onder vuur nadat ze Nederlandse media onterecht beschuldigden van nepnieuws. Het Brusselse factcheckteam blijkt vaker onzorgvuldig te werk te gaan.

De factcheckers van Euvsdisinfo verzamelen voorbeelden van desinformatie en nepnieuws. De bovenstaande cijfers zijn van de Amerikaanse presidentsverkiezingen tussen Clinton en Trump.

De EU-factcheckers die strijden tegen ‘pro-Russische desinformatie’ kwamen de afgelopen weken in het nieuws door flinke fouten. De ‘East Stratcom Task Force’, in 2015 opgericht om „Ruslands aanhoudende desinformatiecampagnes” te bestrijden, moest beschuldigingen intrekken aan het adres van GeenStijl en The Post Online (TPO). Deze websites werden door de Taskforce ‘kanalen voor desinformatie’ genoemd. Na klachten werden de beschuldigingen verwijderd van de website ‘euvsdisinfo.eu’. East Stratcom kondigde verder aan niet meer te spreken van een ‘disinformation outlet’, maar van een ‘outlet where the disinformation appeared’. GeenStijl neemt hiermee geen genoegen en zegt naar de rechter te stappen om een rectificatie te eisen.

East Stratcom beweerde dat de site had geschreven dat Oekraïne een „fascistisch land” is. In werkelijkheid schreef GeenStijl dat Oekraïne een „(latente) fascistische politieke onderstroom” kent, waarvoor een opinieartikel in The Guardian als bron werd aangevoerd. Bij TPO parafraseerde verslaggever Chris Aalberts een spreker tijdens een debat, die zei dat Oekraïne ‘een oligarchstaat is zonder onafhankelijke media’. Aalberts verweerde zich tegen het verwijt dat hij desinformatie had verspreid door erop te wijzen dat dit niet zijn eigen woorden waren.

De onzorgvuldigheden roepen de vraag op hoe de East Stratcom Task Force te werk gaat. In contact komen met de factcheckers blijkt nog niet zo eenvoudig. Woordvoerders van de Europese Commissie deden de voorbije weken het woord. Toch is het wel degelijk mogelijk de factcheckers zelf te bevragen, op voorwaarde dat ze niet worden geciteerd. Dit moet voorkomen dat ze online voortdurend in debat moeten met pro-Russische activisten. Meekijken op hun kantoor in Brussel is ook niet toegestaan. Gesprekken vinden plaats in cafés tussen de glazen EU-gebouwen rond het Brusselse Schumanplein.

Een bewering van de Russische staatstelevisie over de import van groentes uit Moldavië. Euvsdisinfo.eu

Niemand spreekt Nederlands

Na alle ophef verklaarde East Stratcom dat de artikelen van GeenStijl en TPO door ‘vertaalfouten’ in het overzicht waren opgenomen. Opmerkelijk, want eerder had een woordvoerder van de Europese Commissie tegen vakblad Villamedia gezegd dat er mensen met „Nederlandse taalvaardigheden” bij de taskforce werken.

Om met dat laatste te beginnen. Dat blijkt niet te kloppen. East Stratcom bestaat voor het merendeel uit medewerkers die zijn uitgezonden door lidstaten van de EU. Alleen Denemarken, Zweden, Finland, Estland, Letland, Litouwen, Tsjechië en het Verenigd Koninkrijk stuurden iemand om de strijd met pro-Russische desinformatie aan te binden. Geen van de medewerkers spreekt Nederlands. Een woordvoerder van de Europese Commissie laat weten dat East Stratcom onderdeel uitmaakt van de divisie voor ‘strategische communicatie’, waarover de Duitser Lutz Guellner de leiding heeft. „Die spreekt Nederlands, net als andere medewerkers bij deze divisie”, aldus de woordvoerder.

Bij de stukken van GeenStijl en TPO is duidelijk niet of slecht gecontroleerd of de Engelse vertaling wel klopte die werd aangeleverd door de Belgisch-Oekraïense NGO Promote Ukraine. East Stratcom werkt, naar eigen zeggen, met een netwerk van meer dan vijfhonderd NGO’s, journalisten en activisten samen die artikelen aanleveren waarin ze pro-Russische desinformatie bespeuren. Dat East Stratcom bij de controle daarvan onzorgvuldig te werk gaat blijkt ook uit het feit dat er nog een GeenStijl-artikel in het overzicht staat, terwijl het artikel niet als zodanig wordt omschreven. In aanloop naar het Oekraïne-referendum plaatste GeenStijl een inmiddels beruchte video waarin gewapende mannen, die zich voordeden als pro-Oekraïense rebellen, dreigen met aanslagen in Nederland. East Stratcom meldt terecht dat de video nep is, maar verwijst bij het medium dat de video plaatste naar ‘Kudtkoekiewet.nl’, oftewel de informatiepagina over cookies van GeenStijl.

East Stratcom legt de schuld in reactie op dit soort blunders deels bij Nederland. De factcheckers zouden graag zien dat ook Nederland iemand stuurt om het team bij te staan, zodat de kans op fouten met Nederlandstalige artikelen kleiner wordt. Dat gaat niet gebeuren, laat een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken weten. „Nederland vindt het werk van East Stratcom heel belangrijk, maar extra capaciteit moet uit de Europese instellingen zelf komen.”

Een bewering van de Russische website Ukraina.ru, met regelmatig (nep)nieuws over Oekraïne. Euvsdisinfo.eu

Vooral Russische berichten checken

Sinds eind vorig jaar is er een budget van 1,1 miljoen euro aan EU-geld beschikbaar voor East Stratcom. Hierdoor hoeft de organisatie niet meer volledig te leunen op gedetacheerde medewerkers van de lidstaten. Met het geld wordt ook geprobeerd het bereik te vergroten. Totdat GeenStijl en TPO lawaai maakten over hun vermelding op euvsdisinfo was het werk van East Stratcom in Nederland nauwelijks bekend. De wekelijkse nieuwsbrief ‘disinformation review’ wordt verspreid onder zo’n 20.000 mensen, voornamelijk journalisten, NGO’s en deskundigen op het gebied van Russische beïnvloeding.

Dat Nederland tot nu toe niemand naar het factcheckteam afvaardigde is niet vreemd, aangezien er bij East Stratcom amper Nederlandstalige artikelen worden aangedragen. Veruit het grootste deel van de ruim 3.500 stukken die de organisatie heeft aangemerkt als desinformatie zijn Russischtalig. De factcheckers hopen naast Europeanen namelijk ook Russische burgers te bereiken en etnische Russen in landen rondom Rusland, op wie de Russische propaganda zich vaak richt.

Toch zijn er ook in Nederlandse media wel voorbeelden van Russische desinformatie te vinden. Zo schreef NRC onlangs over Russische twittertrollen die nep- of misleidend nieuws verspreidden en in Nederlandse media werden geciteerd. In het netwerk van East Stratcom, dat zich over ruim dertig landen zou uitstrekken, zit volgens de organisatie geen enkele Nederlander, waardoor dit soort voorvallen lang niet altijd worden gerapporteerd.

Regelmatig wordt Amerikaans of EU-beleid vergeleken met nazisme. Euvsdisinfo laat diverse voorbeelden daarvan zien. Euvsdisinfo.eu

Ook De Gelderlander op de lijst

Naast GeenStijl en TPO werden er nog twee Nederlandse media door euvsdisinfo beschuldigd van het verspreiden van Russische desinformatie: het Radio 1-programma De Nieuws BV en dagblad De Gelderlander.

Op de website van De Nieuws BV stond een artikel over een radio-interview met de Belgische onderzoeksjournalist Pieter Stockmans. De kop luidde: ‘Rechts-extremisten nemen macht in Oekraïne over’. Dat had Stockmans in het interview niet zo gezegd. Nadat het programma de kop wijzigde en het artikel drastisch inkortte – in het origineel stond ook een te hoog aantal parlementszetels voor de ultranationalistische partij Svoboda – werd het artikel uit de database gehaald. In dit geval hielp East Stratcom dus werkelijk desinformatie de wereld uit.

Het artikel in De Gelderlander gaat over claims van de producent van de Boek-raket die vlucht MH17 neerhaalde. Dit Russische staatsbedrijf, Almaz-Antey, verwerpt de conclusies van het Joint Investigation Team (JIT) dat de MH17 vanuit pro-Russisch rebellengebied werd neergeschoten. Volgens Almaz-Antey gebeurde dat vanaf grondgebied gecontroleerd door Oekraïne. Aangezien dit strijdig is met de JIT-conclusies is verdedigbaar dat dit deel van het bericht door East Stratcom als desinformatie wordt aangeduid. Toch wordt er weer een fout gemaakt. Volgens East Stratcom schrijft De Gelderlander dat het JIT-onderzoek naar de ramp is beïnvloed door Oekraïne om Rusland de schuld te geven. Dat is nergens in het bericht te vinden.

Welke criteria gebruikt East Statcom nu precies om informatie aan te merken als ‘pro-Russische desinformatie’? Naar eigen zeggen gebeurt dat als een medium onjuiste informatie verspreidt die afkomstig is van door Rusland gecontroleerde media als RT (tv-zender) of Sputnik (persbureau), of wanneer een medium dezelfde narratieven verspreidt als Russische staatsmedia.

De bovenstaande cijfers zijn van de Amerikaanse presidentsverkiezingen tussen Clinton en Trump. Euvsdisinfo.eu

Werkwijze weinig transparant

Maar ook met dat laatste criterium, ‘eerder verspreid door Russische staatsmedia’, blijkt het weleens mis te gaan. Afgelopen zomer schreef NRC al over de Nederlandse denktank Gefira. Die beschuldigde NGO’s ervan migranten over de Middellandse Zee naar Europa te ‘smokkelen’. Prompt werd Gefira door factcheckers van Kremlin Watch, onderdeel van de Tsjechische denktank Europese Waarden, aangemeld bij East Stratcom. Ten eerste is het de vraag of de aantijgingen van Gefira in alle gevallen onjuist zijn. Ook EU-grensagentschap Frontex beschuldigde NGO’s van samenwerking met smokkelaars. Het Italiaanse OM begon er een onderzoek naar, dat overigens niet tot een aanklacht heeft geleid. Bovendien kon NRC geen artikelen in Russische media vinden die NGO’s beschuldigden van mensensmokkel voordat Gefira dat deed. Taco Dankers van Gefira eiste net als GeenStijl een rectificatie en verwijdering uit het overzicht van East Stratcom, maar dat werd geweigerd.

Hoogleraar informatierecht Nico van Eijk (Universiteit van Amsterdam) is kritisch op de werkwijze van de organisatie. Hij noemt die „weinig transparant” en vindt het „onzorgvuldig” dat media niet worden geïnformeerd wanneer ze worden opgenomen op euvsdisinfo, waardoor ze pas achteraf kunnen reageren. Van Eijk vindt het sowieso onwenselijk dat overheden zich bezighouden met feiten checken. „Al snel is er het risico van censuur, van een ‘waarheidspolitie’.” Hij noemt investeren in hoogwaardige journalistiek, media-educatie en het financieren van zelfstandige ‘factchecking’-initiatieven betere alternatieven. In Oost-Europese landen, waar de invloed van Russische desinformatie vaak groter is dan in West-Europa, investeert East Stratcom naar eigen zeggen al in training van journalisten bij het identificeren van valse Russische berichtgeving.

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) waarschuwde de voorbije maanden meermaals voor buitenlandse beïnvloeding. Ondanks de fouten die East Stratcom maakt, blijft ze achter de organisatie staan, laat ze via een woordvoerder weten. „Verschillende EU-landen hebben te maken gehad met buitenlandse beïnvloeding van democratische processen. Ik vind het dus logisch dat er in EU-verband aandacht is voor desinformatie. Ik vind het natuurlijk wel belangrijk dat East Stratcom fouten heeft erkend en rechtgezet.”