Inlichtingenwet is nog geen campagnehit

Referendum Er is niet bijster veel animo om campagne te voeren voor het referendum over de inlichtingenwet, blijkt nu de subsidies zijn toegekend.

Het referendum over de nieuwe inlichtingenwet is een initiatief van studenten. Marlou Gijzens, Luca van der Kamp en Nina Boelsums haalden voldoende handtekeningen op om het referendum af te dwingen. Foto Bart Maat/ANP

Toiletpapier? Deze keer niet. Twee jaar geleden baarde Ruben Marsman uit Elst opzien tijdens de campagne voor het Oekraïne-referendum. Bijna een halve ton subsidie ontving zijn bedrijf Raspoetin BV voor het bedrukken van honderdduizend wc-rollen met argumenten tegen het Oekraïne-verdrag.

Bij het referendum over de inlichtingenwet op 21 maart is Marsman opnieuw van de partij. In het nee-kamp, want „als de politiek voor is, ben ik tegen”, zegt hij. Marsman vermoedde dat de referendumcommissie, die de subsidies verstrekt, hem niet opnieuw geld zou geven voor een stunt. Dus laat hij de komende weken gewoon flyers uitdelen.

Over vijf weken is het raadgevend referendum over de inlichtingenwet, tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen. Het referendum gaat over de vraag of de inlichtingendiensten meer bevoegdheden moeten krijgen.

Sommige politieke partijen gaan actief campagne voeren, anderen houden zich liever stil (zie kader). Maar ook bedrijven en maatschappelijke organisaties zullen zich roeren over de inlichtingenwet.

De animo om campagne te voeren, lijkt niet bijster groot. In totaal was er 2 miljoen euro beschikbaar, maar de referendumcommissie heeft maar ruim 1,5 miljoen toegekend, bleek afgelopen week uit de definitieve subsidielijst. Bij het Oekraïnereferendum twee jaar geleden ging alle subsidie tot de laatste cent op.

Wat direct opvalt: terwijl een ruime Kamermeerderheid de nieuwe inlichtingenwet steunde, staan buiten de politiek maar weinig mensen te trappelen om de inlichtingenwet te verdedigen. Voor de ‘voor’-campagne was 600.000 euro beschikbaar, maar er is slechts 213.000 euro toegekend. De ‘neutrale’ pot van 800.000 euro is volledig uitgekeerd, de ‘tegen’-pot van 600.000 euro is bijna op.

Zeven particulieren en vier organisaties gaan vóór de inlichtingenwet pleiten. Het bedrijf Keyservice wil een voorlichtings-app maken en een seminar houden met „specialisten en bekende sprekers”. Of dat gaat lukken, weet projectleider Paul Willems niet. „We hebben op zes data een optie genomen, en ook al vier keer van locatie moeten veranderen.”

Tv-producent Jaro Gevers (ook vóór) wil met zijn stichting Follow Focus de draak steken met de „ongegronde angsten” die het nee-kamp volgens hem aanwakkert over de inlichtingenwet. „Alsof de overheid straks je pincode weet.” In een van zijn filmpjes treft de hoofdpersoon ‘s avonds een cameraploeg in zijn woonkamer, inclusief regisseur „die in een megafoon schreeuwt wat hij allemaal moet doen.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcast Haagse Zaken, over dit en andere referenda:

Subsidie misgelopen

Het nee-kamp is een mix van privacyclubs en linkse partijen en organisaties – met Forum voor Democratie, dat geen subsidie heeft gekregen, als rechtse uitzondering. Digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom is tegen, net als stichting Privacy First en stichting De Kabel, die is voortgekomen uit het comité van Amsterdamse studenten dat het referendum afdwong. Allemaal gaan ze discussies organiseren, flyeren op straat en adverteren op sociale media.

Van twee partijen die vóór zijn, gaan de jongerenafdelingen de straat op tégen de inlichtingenwet: D66 en PvdA. De Jonge Socialisten doen een een postercampagne in cafés. De Jonge Democraten liepen hun aangevraagde 50.000 euro subsidie mis door een slordigheid. „We balen enorm”, zegt woordvoerder Lysanne van Schaik. De Jonge Democraten proberen het nu via crowdfunding. Of de bustour en relatief dure reclames op Spotify er nog inzitten, is de vraag.

Een opmerkelijke subsidiant in het nee-kamp is het Comité van Waakzaamheid tegen Herlevend Fascisme. Voorzitter Kees van der Pijl, een voormalig hoogleraar politicologie en oud-CPN’er die bekend staat als MH17-scepticus, ziet de ‘sleepnetwet’ als een „opstap naar een postmoderne politiestaat”. Volgens hem proberen „de VS en Israël” met behulp van hun inlichtingendiensten, bondgenoten en techbedrijven een „surveillancestaat” te stichten in de geest van George Orwell’s 1984. Om de kiezer bewust te maken gaat het Comité virtual reality-filmpjes maken „waarin je wordt aangehouden vanwege het feit dat men alles van je weet”, aldus Van der Pijl.

Totale DDR-stijl privacysloop

De meeste subsidie is aangevraagd uit het potje ‘neutraal’. Veel organisaties willen bijeenkomsten organiseren en een „informatieve website” opzetten. Zoals stichting Het Nieuw Optimisme, die de inlichtingenwet wil omzetten „in jip en janneketaal”, aldus penningmeester Pim Goosen.

Soms is de scheidslijn tussen ‘voor’, ‘neutraal’ en ‘tegen’ dun. Zo organiseert de Stichting Meer Democratie van oud-PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer vijf debatten in Amsterdam. Dat geld komt uit het potje neutraal, maar op de avonden over de inlichtingenwet – What the Wiv? geheten – gaat het ook over het nut van referenda in het algemeen. Onlangs procedeerde Dubbelboer bij de Raad van State om afschaffing van het raadgevend referendum door het kabinet te voorkomen. „Daarin ben ik niet neutraal”, erkent hij.

En wat te denken van GeenPeil? De organisatie van GeenStijl-blogger Bart Nijman, die de drijvende kracht vormde achter het Oekraïnereferendum, krijgt bijna 50 duizend euro voor neutrale voorlichting over de inlichtingenwet op zijn website (en promotie hiervoor op GeenStijl). Maar Nijmans persoonlijke opvattingen zijn niet bepaald neutraal: eerder noemde hij de wet op GeenStijl „totale DDR-stijl privacysloop door een stasi-overheid uit 1984”. Nijman was niet bereikbaar voor commentaar.

Ook opmerkelijk: Denk. In de Tweede Kamer stemde de partij tegen de inlichtingenwet. „We zullen we onze sympathisanten oproepen om tegen te stemmen”, zegt partijleider Tunahan Kuzu. Maar het wetenschappelijk bureau van Denk, Statera, krijgt ruim 22 duizend euro subsidie uit het potje ‘neutraal’. Via een big data-analyse onder duizend mensen gaat het instituut meten „hoe het kiezerslandschap verandert”, aldus directeur Gladys Albitrouw, tevens penningmeester van Denk. „Daar brengen we dan persberichten over uit.”

Correctie (13 februari 2018): in een eerdere versie van dit stuk stond woordvoerder Lysanne van Schaik aangeduid als voorzitter van de Jonge Democraten. Dit is aangepast.