Opinie

    • Folkert Jensma

Na drie maanden cel is het brein al verzwakt

Over gevangenisstraf wordt gezegd dat je dan moet ‘zitten’. De werkelijkheid is echter liggen. Recent onderzoek onder 37 gedetineerden in de Bijlmerbajes laat zien dat zij gemiddeld 6,5 uur op hun celbed liggen, exclusief nachtrust. En dat blijkt nadelige fysieke en mentale gevolgen te hebben.

Neuropsycholoog Jesse Meijers promoveerde eind januari op de medische gevolgen van verblijf in een ‘prikkelarme’ omgeving, zoals een gevangenis. Hij kwam tot de conclusie dat drie maanden cel al leidt tot verminderde zelfcontrole, wat zich uitdrukt in meer risicobereidheid en een verminderd vermogen om je aandacht ergens bij te houden.

Na drie maanden komt een gedetineerde significant impulsiever naar buiten dan toen hij erin ging. Drie maanden ‘bedrust’ in de gevangenis laat de kans op recidive stijgen, wat je met recht een averechts effect kunt noemen. De verklaring voor deze verandering ligt in verlies van autonomie van het individu, de afname van sociale contacten en van fysieke en cognitieve activiteit. In de cel krijgt een mens minder informatie, hoeft minder te leren, te onthouden, te onderscheiden of uit te wisselen.

Tegelijk is er in iedere gevangenis een constant gevoel van onveiligheid en onrust, wat stress oplevert. Ook daar blijk je mentaal van achteruit te gaan. Gevangenispopulaties slapen slecht, wat overdag leidt tot meer irritatie en agressie. Tel daarbij op dat gemiddeld 60 procent kampt met verslaving, depressie en gedragstoornissen. Een onderzoek uit 2015 liet een verband zien tussen nachtelijke rusteloosheid en agressie overdag, in het bijzonder onder gevangenen met last van psychosen.

Dat laatste gegeven vis ik uit een WODC rapport over de vraag welke mogelijkheden zich aandienen om biologische data te verzamelen bij gedetineerden. Overigens concludeert Meijers dat verminderde zelfregulatie het best bestreden kan worden door gedetineerden meer te laten bewegen en meer bloot te stellen aan daglicht. Maar ook door hen onderwijs te laten volgen, ‘uitdagend’ werk te laten doen en ze meer beslissingen zelf te laten nemen. Kortom, als Justitie gedetineerden mentaal en fysiek gezond wil houden, „do not restrain their brain” schrijft Meijers. En dat is dus precies wat er nu gebeurt. Meer dan de helft van gedetineerden zegt dan ook dat hun gezondheid tijdens detentie achteruit gaat.

Het WODC rapport schetst overigens meteen de oplossing voor deze kwestie. Het inventariseert hoe gedetineerden hun fysieke reacties met sensoren kunnen meten om zo zichzelf te leren reguleren. Daarbij wordt aansluiting bij de gezondheidszorg gezocht. Daar stijgt de vraag naar draagbare of robottechnologie. Bedoeld voor beveiliging, medicatie en preventie. Chips die glucose meten, sensoren die waarschuwen bij een val.

Justitie maakt al gebruik van enkelbanden voor huisarrest, maar ook als permanente alcoholmeter. In 2016 was er in een tbs-kliniek in Almere al een pilot waar gedetineerden polsbandjes droegen die hartslag, huidgeleiding, temperatuur en beweging meten. Naar analogie van het ‘zorghorloge’ voor ouderen. Dat bevat een valdetector, meet hartslag en temperatuur en alarmeert bij afwijkende waarden. Op de markt verschijnen bewegingsmeters, polsbandjes die via huidgeleiding informatie verzamelen over hartslag, alcoholgebruik, sensoren die licht en zuurstof in een ruimte kunnen optimaliseren, slimme camera’s. Er is al sprake van het ‘slimme T-shirt’, voorzien van ingeweven nano-sensoren, waarmee elektrische activiteit van hart, spieren en brein worden waargenomen. Aan de horizon: de sensor die, geplakt op een kies, speeksel continu kan analyseren op bijvoorbeeld cortisol- of testosteronniveau’s.

Hier doemt de (ex) gedetineerde 2.0 op, die voorzien van sensoren steeds in verbinding staat met de autoriteiten. Dan wel met zichzelf, via de apps op z’n smartphone. Zo ontvangt hij tijdig waarschuwingen of adviezen. Ga eens meer bewegen, je slaapt te onrustig, blijf weg bij die coffeeshop, hé je dreigt weer boos te worden, je spieren spannen en je testosteron stijgt. Heb je weer ruzie of zit je een film te kijken? De reclassering kijkt mee, geeft tips of opdrachten. Zo bezien is het verschil tussen een smarthome en een smartprison het etiket.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht
    • Folkert Jensma