Opinie

    • Hanco Jürgens

Voor Merkel staat alles op het spel

Merkel IV

Angela Merkel was altijd al meer de kanselier van het midden dan Kohl. Dat weerspiegelt dit kabinet met de SPD. Maar een ‘weiter so’ kan ze in de nieuwe verhoudingen wel vergeten, schrijft .
Foto AFP/Tobias Schwarz

Erg vleiend waren de Duitse kranten niet over Merkel en haar nieuwe kabinet. ‘Twee winnaars en Merkel’ kopte de Süddeutsche Zeitung; ‘Merkels uitverkoop’, schreef de Frankfurter Allgemeine en volgens Bild „schonk ze de SPD de regering” om kanselier te kunnen blijven. De uitzonderlijk lange duur van de coalitieonderhandelingen leidde tot allerlei speculaties; Merkel zou uitgeblust en visieloos voort strompelen op weg naar de uitgang. Niemand heeft zich kennelijk afgevraagd of dit niet een stijlfiguur was van een kanselier die de SPD niet in de weg wilde lopen – er komt immers nog een ledenraadpleging – en die liefst pas van zich laat horen als dat nodig is.

Haar politieke stijl zal in de komende periode niet toereikend zijn om de grote problemen die op haar afkomen te lijf te gaan. Merkel komt doorgaans pas in actie als ze het speelveld overziet en besluiten genomen heeft. Visies op de verre toekomst zijn niet aan haar besteed. Die leiden slechts tot verwarring en daarmee tot verlies van vertrouwen van de burger in de politiek. Het gaat haar om het haalbare. Maar in het kabinet-Merkel IV is alles anders, waardoor ze toch meer van zichzelf moet laten zien. Van een ‘weiter so’ kan geen sprake zijn.

Om te beginnen is haar positie in de CDU veranderd. Merkel was lang, heel lang, een buitenstaander in de eigen partij. Niet Merkel maar Helmut Kohl en Wolfgang Schäuble werden door de trouwe achterban als CDU pur gezien. Nu Kohl is overleden en Schäuble voorzitter is van de Bondsdag, is de afstand tussen Merkel en de partij verkleind. Veel meer dan Kohl is Merkel de kanselier van het politieke midden. En daarmee is dit kabinet ook absoluut haar kabinet.

Lees ook de analyse van correspondent Juurd Eijsvoogel: Merkel IV doemt op uit besprekingen – klaar is het nog niet

Maar binnen het nieuwe kabinet zijn er heel wat strubbelingen te voorzien. Dat de coalitie min of meer uit nood geboren is, maakt de samenwerking mogelijk heel stroef. Kritiek uit eigen kring is het eerste dat haar te wachten staat. Zoveel weggeven aan de sociaal-democraten is immers ongekend. De SPD heeft het onderste uit de kan weten te halen door steeds opnieuw te benadrukken dat ze deze coalitie niet had gewild. De SPD heeft zich vooralsnog geen stabiele partner getoond. Het is dus nog even afwachten of dat allemaal wel goed zal gaan.

Ook de Beierse CSU stond niet te wachten op deze coalitie, daar waar deze partij een conservatieve Wende doormaakt om de rechts-populistische AfD de wind uit de zeilen te nemen. Alsof coalitiepartners onraad bespeuren hebben ze een uitgebreide passage in het regeerakkoord opgenomen waarin de samenwerking tussen de partijen en de procedures tot besluitvorming is vastgelegd.

Stapje-voor-stapje-beleid

Maar het kabinet-Merkel IV zal het meest beproefd worden doordat het speelveld buiten Duitsland door elkaar is geschud. Voor het eerst is er een naoorlogse Amerikaanse president voor wie de Europese eenheid geen prioriteit heeft. Dat heeft grote consequenties voor de positie van Duitsland in Europa en van de EU in de wereld. Vragen als ‘hoe Polen en Hongarije bij de EU te houden’ of ‘hoe zullen de Britten de EU verlaten’ worden hierdoor veel moeilijker te beantwoorden. Het lijkt wel of er iedere regeerperiode opnieuw meer op het spel staat. Wat niemand had verwacht is dat nu zelfs ‘het Westen’ als eenheid en als bondgenootschap ter discussie staat.

Merkel, de vrouw van het stapje-voor-stapje-beleid, eerst het speelveld overzien voordat we verder praten, zal alleen al daarom over de door haarzelf geplaatste hekjes heen moeten springen. Het worden spannende tijden waarin de eenheid van de EU-27 wordt beproefd. Merkel wil alles op alles zetten om te komen tot een gezamenlijk buitenlands beleid van de EU. Anders telt Europa volgens haar niet mee op het wereldtoneel. Maar het is zeer de vraag of ze dat kan realiseren. Wil ze dat bereiken, dan zal ze uit haar schulp moeten kruipen. De eerste twee jaar van dit kabinet zal ze er hard aan trekken om ook in Europa veel voor elkaar te krijgen.

Het zal er om spannen wat er daarna gebeurt. In het regeerakkoord staat dat het kabinet na twee jaar een tussentijdse evaluatie houdt. Dat hoeft niets te betekenen, maar ligt het niet voor de hand om dan het stokje over te dragen? Zodat haar opvolgster – alom wordt gefluisterd Annegret Kramp-Karrenbauer – genoeg tijd heeft om zich te bewijzen en zijzelf nog kan genieten van de oude dag.

    • Hanco Jürgens