Gemeente Heerlen verkocht CBS-gebouw in strijd met regels

Reconstructie

Het CBS-gebouw in Heerlen kwam voor een half miljoen euro in handen van een projectontwikkelaar die banden had met een Heerlense topambtenaar. Een kritisch rapport over de verkoop ligt al jaren in een la.

In 2012 koopt projectonwikkelaar Walas in Heerlen het voormalige CBS-complex (midden-onder), met het naastgelegen oude hoofdkantoor van de Oranje-Nassau Mijnen (het groene gebouw erboven) en een mijnschacht (rechtsonder). Foto Marco van Middelkoop/Hollandse Hoogte

Het is alsof de Messias zelf tussen de Limburgse heuvels neerdaalt. De voormalige mijnstad Heerlen snakt in 2012 naar nieuwe zingeving en dan is daar opeens een projectontwikkelaar die luistert naar de naam Walas.

Het toverwoord is urban farming – stadslandbouw. Walas wil het leegstaande pand van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) – met 48.000 vierkante meter een van de grootste kantoren van Zuid-Nederland – ombouwen tot Eco Growth Center. Een „broedplaats” van creativiteit en innovatie, draaiend op duurzame energie.

Walas-manager Gerben van Straaten spreekt over energy grid, e-mobility, smart data, top teams en local for local. En over „minimaal 750 nieuwe banen”. Hoogtepunt is 15.000 vierkante meter stadslandbouw. Elektrische auto’s gaan groente en fruit naar lokale restaurants brengen. Het gebouw krijgt windenergie, hergebruikte warmte van een Eco Data Center, warm water uit de oude mijngangen en de gevels en daken worden ‘groen’.

Walas is aangedragen door Dorthe Schipperheijn, programmadirecteur van de gemeente. Het bedrijf is een „oud contact” van haar, meldt ze intern. Schipperheijn is enthousiast, verantwoordelijk wethouder Riet de Wit (SP) is enthousiast, het hele college is enthousiast. Het plan rechtvaardigt een „onorthodox en innovatief” parcours. Heerlen maakt haast met de besluitvorming. Het plantseizoen staat voor de deur, waarschuwt Walas.

In 2012 verkoopt het Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf (RVOB) het kolossale CBS-gebouw samen met het naastgelegen oude hoofdkantoor van de Oranje-Nassau Mijnen (een gerestaureerd rijksmonument) én een mijnschacht samen voor 464.000 euro aan de gemeente. De prijs is vastgesteld na een taxatie. Nog dezelfde dag speelt de gemeente de drie gebouwen voor hetzelfde bedrag door aan een bv die gelieerd is aan Walas.

Omdat de koper geen geld heeft, verstrekt Heerlen een lening van 500.000 euro. De gemeente financiert eveneens met 50.000 euro het complete businessplan van Walas.

Opmerkelijk is dat Heerlen geen resultaatafspraken maakt met Walas. Nergens wordt vastgelegd dat de duurzame droom binnen een bepaalde termijn dient te worden waargemaakt. Sancties zijn er evenmin.

Onderzoek Rekenkamer

Niet iedereen in Heerlen loopt in fanfare achter Walas aan. Een handvol kritische raadsleden heeft vanaf het begin argwaan: waarom wordt deze onderneming zo in het zadel geholpen? De gemeenteraad vraagt na de verkoop om een onderzoek door de lokale rekenkamercommissie.

Deze commissie concludeert dat de gemeente – kort gezegd – onzorgvuldig heeft gehandeld. Andere gegadigden zijn buiten de deur gehouden. De raad kreeg „ten onrechte” te horen dat er geen andere gegadigden waren. De koper die geen geld had, ontving een lening tegen niet-marktconforme voorwaarden. De rekenkamercommissie betwijfelt „of het selectieproces zonder vooringenomenheid en onpartijdig is uitgevoerd”.

Het rapport is kritisch over Dorthe Schipperheijn. Dat ze Walas heeft aangedragen en daarna ook het verkoopproces leidt, „draagt het risico in zich van belangenverstrengeling”.

‘Suggestieve semi-feiten’

College en coalitiepartijen sabelen de bevindingen van de rekenkamercommissie neer. SP’er Ron Meyer, tevens voorzitter van de grootste raadsfractie en tegenwoordig landelijk SP-voorzitter, oordeelt het felst. Het rapport staat vol „suggestieve semi-feiten” en „zwak onderbouwde oordelen” zegt hij in 2013 in de gemeenteraad. Zijn conclusie: „Als het om de uiteindelijke keuze voor Walas gaat, is het eenvoudig: Had het anders gekund? Ja. Had het anders gemoeten? Nee.” De SP en haar wethouder Riet de Wit, bestuurlijk verantwoordelijk voor de deal, lopen geen politieke averij op. Het college maakt wél een excuus voor het niet juist informeren van de raad.

Zonder dat er veel ruchtbaarheid aan gegeven wordt, begint ook de afdeling juridische zaken van de gemeente een „feitenonderzoek” naar de transactie. De bevindingen worden in september 2013 vastgelegd in een vertrouwelijk rapport. NRC heeft het 38 pagina’s tellende document ingezien.

Nadat Walas het pand had gekocht wordt het geopend door SP-wethouder Riet de Wit, onder de naam Carbon6. Foto Luc Lodder

Belangrijkste conclusie is dat door de gemeente „niet volledig aan de eigen regels, normen en routines is voldaan, en dat niet alle besluiten geheel conform wettelijke regels en beginselen van behoorlijk bestuur zijn genomen”. In het rapport staat dat de keuze voor de koper „niet transparant” was. „Onduidelijk is op welke gronden voor Walas is gekozen.”

Een advies over de lening voor Walas blijkt pas na vragen uit de gemeenteraad „met terugwerkende kracht op papier gezet”. En de wijze waarop de gemeente het businessplan van Walas financierde, is in strijd met het eigen subsidiebeleid.

Ook is de betrouwbaarheid van Walas ten onrechte niet getoetst. Tegelijk noteert de juridische afdeling dat de besluitvorming zelf niet onrechtmatig was.

Al met al oordeelt het feitenonderzoek zo mogelijk nog harder dan het rapport van de rekenkamercommissie. Maar in plaats van de gemeenteraad te informeren, gaat het document een la in.

Adviseur Schipperheijn

Intrigerend is de rol van topambtenaar Schipperheijn.

Op haar cv staat dat ze iemand is „die in een turbulente omgeving helder, doelgericht en tegelijkertijd verbindend sturing kan geven”. Haar cv meldt ook dat ze tot de zomer van 2008 gemeentesecretaris van Vlissingen was. Wat er niet op staat, is dat ze daar weg moest na een conflict. Vakbonden en ondernemingsraad hadden geen vertrouwen meer in haar.

Na haar vertrek in Vlissingen richt ze het bedrijf Dorthe Schipperheijn Persoonlijke ontwikkeling en Organisatie ontwikkeling op. Ze geeft trainingen en doet consultancy- en advieswerk.

Onderzoek van NRC leert dat Schipperheijn in deze periode een consortium van bedrijven adviseert. Ze willen een leegstaande machinefabriek op de Scheldewerf in Vlissingen herontwikkelen. Er moet draagvlak komen in de stad en de politiek moet worden bewerkt.

Een van de bedrijven in het consortium is Walas.

Toenmalig manager bij Walas, Ben ten Hove: „We zijn in contact gekomen met Dorthe via BMC management en advies. Samen met BMC hadden wij een plan voor de machinefabriek. Dorthe werd ingeschakeld via BMC voor dat project. Ze was dus onze adviseur.”

Onduidelijk is op welke gronden voor Walas is gekozen

Feitenonderzoek van de gemeente

Zijn verhaal wordt ondersteund door e-mails. Zo stuurt Schipperheijn op 9 juni 2009 een e-mail naar Ten Hove over de machinefabriek. Ze stippelt een lobby uit in de politiek, verstrekt namen en telefoonnummers. „Ik hoor graag van je of je dit wat vindt.”

Op 8 september 2009 mailt ze dat ze een „nieuwe professionele uitdaging” heeft gevonden. Ze wordt programmadirecteur bij de gemeente Heerlen. Niemand in haar nieuwe werkkring weet van haar adviesrol bij Walas.

Eenmaal in Heerlen blijft ze het bedrijf helpen. Of Walas een workshop kan geven voor Heerlense ambtenaren? Het bedrijf raakt ook in gesprek over een offerte voor een schetsvoorstel over „het Heerlense vraagstuk” en een offerte voor een cursus van gemeenteambtenaren. Een collega waarschuwt Schipperheijn dat deze opdracht niet zomaar verstrekt kan worden, immers ook andere bedrijven moet kunnen meedingen.

Schipperheijn is ook betrokken bij de organisatie van rondleidingen van Heerlense ambtenaren in Rotterdam, Enschede en Hengelo voor de „bezichtiging van een succesverhaal van Walas”. Weekblad Vrij Nederland zal later onthullen dat „leegstandscharlatan” Walas daar pronkt met andermans veren. De ontwikkelaar heeft tot dan toe nog geen project met succes afgerond.

‘Hoi lieve Dorthe’

Uit de e-mails die Schipperheijn en Walas-manager Gerben van Straaten elkaar sturen, spreekt een amicale verhouding. Van Straaten begint zijn berichten met „Hoi lieve Dorthe”.

Op 30 juli 2010 ontmoeten Schipperheijn en Walas-manager Gerben van Straaten elkaar in hotel Van der Valk in Breda.

Nog die dag mailt Schipperheijn aan een collega in Heerlen dat in Breda is „afgesproken” dat de gemeente opdracht gaat geven voor een plan om creatieve bedrijfjes te huisvesten in lege panden aan de Spoorsingel. „Deze opdracht lijkt ons zeer geschikt en passend voor de aanpak van Walas.”

Walas zal de gemeente informatie toesturen om de opdracht te formuleren, schrijft Schipperheijn. Voor wie de opdracht bedoeld is, is helder, maar „vanwege de aanbestedingsregels waar we ons als gemeente aan moeten houden, zal deze opdracht niet alleen worden voorgelegd aan Walas, maar ook aan andere partijen.”

Met dit opzetje worden de regels geschonden, concludeert aanbestedingsexpert Hein van der Horst: „Het is in strijd met het aanbestedingsrecht om met de door Walas verstrekte informatie een pro forma aanbesteding uit te schrijven met het oogmerk de opdracht aan Walas te gunnen. In het eigen inkoop- en aanbestedingsbeleid van de gemeente staat bovendien dat sprake moet zijn van eerlijke mededinging. Dat de gemeente al afspraken maakt met Walas en informatie wisselt, maakt dat Walas een dermate grote kennisvoorsprong heeft dat andere marktpartijen bij voorbaat kansloos zijn.”

Twee toenmalig collega’s zeggen: „Het was duidelijk dat ze erop aanstuurde om Walas aan opdrachten en projecten te helpen”.

De kers op de taart

Het CBS-gebouw blijkt de kers op de taart.

Op 1 juni 2011 ontmoeten Schipperheijn en Van Straaten elkaar weer in het Van der Valk-hotel in Breda. Nu bespreken ze het herontwikkelen van het CBS-complex. Andere ambtenaren en bestuurders zijn er niet bij.

Van Straaten mailt haar zijn opzet voor het CBS-gebouw waarna Schipperheijn dit intern promoot. Zo ook op 21 juni 2011, in een ambtelijk overleg. Deelnemer is ambtenaar Martijn van Helvert, tegenwoordig CDA-Kamerlid. Hij maakt er een aantekening van: „CBS-gebouw: Een kennis van Dorthe (Gerben van Straaten (gestudeerd in Vancouver) heeft een vernieuwende kijk naar stadsvernieuwing. Dorthe is onder de indruk van het plan: Urban Farming + ICT + Social Economy => Great! Zonne-Wind-Mijnwater-Biomassa-energie. Voor 95% is het businessplan rond!”

Schipperheijn doet er intern alles aan om Walas het CBS-gebouw te bezorgen. Andere ideeën en kandidaten worden buiten de deur gehouden. Een voorbeeld. Op 30 juni 2011 krijgt ze een mail van Jean-Baptiste Benraad. Hij is een expert die namens het ministerie van Binnenlandse Zaken adviseert over het herontwikkelen van leegstaande kantoren. Benraad meldt dat er voor het CBS-complex veel betere kansen zijn dan sloop of verticale landbouw. Hij biedt aan een plan te maken op basis waarvan ook andere partijen dan Walas geïnteresseerd zijn in overname en ontwikkeling.

„Nooit meer iets op gehoord”, zegt Benraad. Schipperheijn stuurt de informatie van Benraad wel meteen door naar Van Straaten.

Schipperheijn heeft de volle steun van onder meer wethouder Riet de Wit. Zij en de andere collegeleden geloven in de plannen van Walas. Ze vallen voor de „gebakken lucht” van Gerben van Straaten, zegt ondernemer Henk van Latesteijn. Hij was in het begin betrokken bij het plan om van het CBS een Eco Growth Center te maken. „Op een of andere manier heeft Van Straaten een Messiaanse invloed. Ik zag hoe de mensen rond hem heilig geloofden in zijn ideeën. Kritische vragen werden er niet gesteld.”

Op 7 mei 2012 om 9.50 uur passeert notaris Jan Hendriks in Heerlen de leveringsakte. Het is een koop zonder risico. Walas heeft vóóraf al een akkoord met de Belastingdienst die ruim 7 ton huur per jaar gaat betalen. In minder dan één jaar verdient Walas de koopprijs terug.

Epiloog

Zes jaar na de verkoop is nagenoeg niets gerealiseerd van de stadslandbouw. De beloofde elektrische auto’s rijden niet rond met gekweekte groente en fruit. Er is geen windenergie, geen hergebruik van warmte, geen ‘groene’ daken en gevels. Nieuwe banen zijn er nauwelijks. In de kelder zwemmen wel vijftien forellen in een rubber ton, afmeting kinderbadje, en er hangen wat zakjes met oesterzwammen.

Op het dak liggen zonnepanelen, maar dat blijkt geen verdienste van Walas. Het bedrijf Rooftop Energy betaalde de panelen en de provincie Limburg financierde met 1,4 miljoen euro de benodigde renovatie van het dak.

Ondertussen ontpopt Walas zich als dé verhuurder van goedkope kantoor- en werkruimte in Zuid-Limburg. Het CBS-complex huisvest de Belastingdienst, drie regionale overheidsdiensten en nog zo’n 50 creatieve starters en kleine ondernemers. Een deel van de huurders laat elders lege kantoren achter. Zo kreeg de toch al kwakkelende lokale kantorenmarkt een klap, terwijl Walas jaarlijks circa 1 miljoen euro huur incasseert. Het CBS-complex staat inmiddels voor 6,2 miljoen euro in de boeken.

Dorthe Schipperheijn is in maart 2016 bevorderd tot waarnemend gemeentesecretaris in Heerlen.

Volledige reactie Walas

Reacties: onderzoek@nrc.nl