Recensie

Slotdeel ‘Fifty Shades’-trilogie bevestigt verouderde rolpatronen

Van schandaalsucces tot lof voor huwelijk en patriarchaat. Krijgt BDSM-slotdeel ‘Fifty Shades Freed’ een andere betekenis in het #MeToo-tijdperk?

Er is een reden waarom sprookjes altijd ophouden bij het ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’. Daarna wordt het namelijk saai. Tenzij er iets anders gebeurt, maar dat heeft nog zelden met het sprookje te maken.

Zo ongeveer gaat het ook in Fifty Shades Freed, het slotdeel van de drie verfilmde Fifty Shades-romans van E.L. James. Toen ze uitkwamen waren ze een instant schandaalsucces en wereldwijde megabestsellers, omdat ze het aloude Assepoester-verhaal dankzij een vleugje BDSM (bondage, discipline, dominantie, onderwerping, sadisme, masochisme) in een kinky en modern jasje staken. Hoofdpersoon Anastasia Steele wordt verliefd op de mysterieuze en puissant rijke Mr. Grey, maar kan hem pas echt voor zich winnen als zij zich volledig aan hem onderwerpt.

Wat de verhaallijn die drie delen lang problematisch en hypocriet maakt is dat de BDSM in Fifty Shades niet alleen een seksuele voorkeur is, die binnen nauw omschreven regels en met wederzijdse toestemming een machtsrollenspel speelt. Maar ook een metafoor en een pathologie, omdat Grey door een jeugdtrauma alleen zo met jaloezie, woede en intimiteit kan omgaan. En, zeker in dit laatste deel, gebruikt hij regelmatig het seksspel om dingen die hij in de alledaagse omgang met Anastasia niet op kan lossen, in hun ‘rode kamer van pijn’ alsnog uit te leven.

Ondertussen zijn de twee namelijk getrouwd, en blijkt hij nog bezitteriger en jaloerser dan voorheen. Zodra hij de trouwring om Anastasia’s vinger heeft geschoven en heeft beloofd haar voor altijd trouw te blijven, mag ze al niet eens meer topless zonnen op het strand. De mannen kijken al genoeg naar haar, zegt hij. En bovendien wil hij haar niet op de cover van een roddelblad tegenkomen. Een gouden kooitje blijft een kooi.

Maar om ons zand in de ogen te strooien is er een ontvoeringsplot omheen geweven die Grey op z’n minst gedeeltelijk in het gelijk moet stellen. Hij is overbezorgd met een reden: er zijn nu eenmaal snoodaards die het op de bezittingen (en daar worden voor het gemak dan ook maar even vrouw en familieleden toegerekend) van de rijken hebben voorzien.

Fifty Shades is de afgelopen jaren langs alle mogelijke feministische meetlatten gelegd. Met als belangrijkste conclusie dat overweldigingsfantasieën heel gewoon zijn, en niet per se vrouwonvriendelijk of anti-emancipatoir. Alles draait om dat toverwoord ‘wederzijdse toestemming’. Een term die nieuwe betekenis kreeg en mainstream werd nadat #MeToo het afgelopen half jaar op grote schaal duidelijk maakte hoezeer seks en macht(smisbruik) met elkaar verbonden zijn. Op de werkvloer als pressie- en chantagemiddel. Maar ook in alledaagse ontmoetingen en verhoudingen.

Iets anders dat #MeToo aan het licht bracht was dat de manier waarop erotiek en seksualiteit in film en media worden afgebeeld ideeën helpen verspreiden die bijdragen aan ongelijke of zelfs verstoorde machtsverhoudingen.

Dat is ook mis aan Fifty Shades Freed: de seks is geen vrijhaven voor de fantasie. De film maakt geen onderscheid tussen de manier waarop Ana en Grey zich gedragen in het alledaagse leven en tijdens hun seksscènes. Hij is dominant, zij onderdanig. Altijd en overal. Al lijkt ze met die trouwring om wel iets meer tegengas te durven geven. De buit is binnen. De suggestie: pas als de eeuwige trouw is beloofd en de huwelijksklokken hebben geklonken kan er misschien iets van emancipatie beginnen en gelijkwaardigheid ontstaan.

Maar de duidelijke boodschap: torn niet aan de instituten van huwelijk en patriarchaat, want pas daarin vinden vrouw en man hun vervulling. De film brengt het met zoveel ernst dat het soms op de lachspieren werkt. Is de softcore mommy porn van Fifty Shades dan toch onbedoeld camp?

Ook in de beeldtaal draait alles om haar overgave. Hij heeft het perspectief, de touwtjes in handen, zelfs al is zij zogenaamd de hoofdpersoon. Maar Ana doet niets wat niet ten dienste van echtgenoot Christian staat. We zien alleen háár naakte borstjes, en háár extatische gezicht. Nergens een reactieshot om te verzekeren dat hij ook partij is.

Zo geeft de manier waarop man-vrouw-verhoudingen via BDSM in Fify Shades Freed worden afgebeeld nog steeds voeding aan het door populaire cultuur en film verspreide idee dat seks tussen mannen en vrouwen iets is tussen jager en prooi. Dat tegenstribbelen een afrodisiacum is. En dan hebben we het nog niet eens over de noodzaak van een hernieuwde blik op de zogenaamd aloude vrouwelijke verkrachtingsfantasie gehad. In het rommelige spel dat seksualiteit nu eenmaal is, is het op dit moment lastig om een heldere discussie te voeren over wat eerlijke lust en geconditioneerd gedrag is.

Rode-oortjesfilms als Fifty Shades Freed dragen in weerwil van zichzelf bij aan het voeren van die discussie. Maar ze verspreiden ook een glamoureus virus dat achterhaalde rolpatronen in stand houdt. Zo lang Hollywood nog niet met zichzelf in het reine is, en geen oplossing heeft voor de ongelijke machtsverhoudingen tussen seksuele partners, tussen mannen en vrouwen, tussen bazen en ondergeschikten zowel op het doek als achter de schermen, zijn films als Fifty Shades Freed het beste bewijs van de hypocrisie van de filmindustrie.

Vanuit sociologisch oogpunt zijn ze echter meer dan interessant, en is hun succes dan ook alleszins serieus te nemen. Hoe weinig dat ook zegt over de kwaliteit.