Lucebert sloeg tot in 1943 nog antisemitische taal uit

Lucebert-biograaf Wim Hazeu ontdekte brieven van de 18-jarige dichter. „Doch niets kan mij erschüttern. Sieg Heil und Heil Hitler!”

Lubertus Jacobus Swaanswijk oftewel Lucebert Foto Ben Hansen

De dichter en schilder Lucebert heeft in de jaren veertig nazi-sympathieën gekoesterd en zich vrijwillig gemeld voor tewerkstelling in Duitsland. Dat blijkt uit de biografie Lucebert van Wim Hazeu, die vandaag verschijnt. Vanuit Duitsland schreef Lucebert (pseudoniem van Bertus Swaanswijk) in 1943 enthousiast over Hitler. Hij overwoog zich tot Duitser te laten naturaliseren; Duitsland was volgens hem zijn ‘Wahlheimat’.

De achttienjarige Swaanswijk schreef een vriendin enthousiast „Wat ik onderweg al niet heb moeten horen over de Duitsers en over Hitler onze Führer! Doch niets kan mij erschüttern. Sieg Heil und Heil Hitler!”

Lees ook de recensie van de Lucebert-biografie van Wim Hazeu: Even diep onder de indruk van Hitler

Later in 1943 schreef hij aan een vriendin brieven met antisemitische passages. „Inderdaad, een groot gedeelte van ons volk is verwekelijkt, is verjoodst, is ontaard, doch een reden te meer om te vechten voor de zuivere kern die er ongetwijfeld nog in aanwezig is.” Hij meldde dat Adolf Hitler Nederland ‘een schitterende parel in de kroon der Germaanse volken’ had genoemd. De reden was de vermeend geringe joodse invloed die Nederland had ondergaan. „Eerst wanneer alle Germaansche stammen verenigd zijn zal de Jood geen gelegenheid meer hebben bloed tegen gelijk bloed op te zetten.” Biograaf Wim Hazeu verklaart dergelijke passages uit zijn jeugd en karakter. Hij schrijft: „Bertus was een impulsieve jongeman, die zich met weinig bagage van huis uit liet vullen en niet verder keek dan het Ogenblik”.

De brieven zijn de belangrijkste ontdekking in de biografie. Bekend was al dat Lucebert begin 1943 overwoog zich samen met zijn vriend Hans Andreus te melden voor de SS, maar daar uiteindelijk voor was teruggedeinsd.

Het Duitse avontuur van de latere dichter liep niet goed af. Zijn enthousiasme voor Hitler doofde uit, zijn gedachten waren hoofdzakelijk bij kunst en poëzie. In het voorjaar van 1944 werd hij betrapt op lezen tijdens het werk en moest voor straf in een van giftige dampen vergeven bunker werken. Uiteindelijk werd hij afgekeurd en mocht hij terug naar Nederland, na bijna een jaar in Duitsland.

Daar zou hij als voorman van de Vijftigers een van de meest geprezen dichters van de twintigste eeuw worden. Over zijn oorlogsverleden zou hij zijn hele leven zwijgen. Zelfs zijn vrienden, onder wie zich verzetsstrijders bevonden, wisten niet beter of Lucebert was tegen zijn zin op transport gezet naar Duitsland en na een jaar dwangarbeid teruggekeerd.

Lucebert overleed in 1994.

    • Arjen Fortuin