Gaat het raki of drinkyoghurt worden voor de Turken?

Dorst

In Turkije speelt zich een identiteitsstrijd af rond drankjes. De vrome president Erdogan wil de favoriete borrel van seculier Turkije terugdringen ten gunste van de yoghurtdrank ayran.

Mezze (hapjes) en de alcoholische anijsdrank raki in overvloed voor het publiek bij een wedstrijd kamelenvechten in de stad Selcuk, niet ver van Izmir. Foto Erden Sahin/EPA

Raki is een eerste levensbehoefte voor Nejo. In zijn jonge jaren dronk de Koerdische meubelmaker vrijwel dagelijks een hele fles leeg. Inmiddels is hij een charmante zestiger, die zijn sluipende kaalheid camoufleert met een grijze paardenstaart. Nog steeds gaat er geen dag voorbij zonder dat hij een paar glazen van de anijsdrank drinkt.

Zoals veel oudere Turken maakt Nejo tegenwoordig zijn eigen raki. „Ik ben er drie jaar terug mee begonnen omdat de prijs te hoog werd”, zegt hij in zijn rommelige woning annex werkplaats in Cihangir, een seculiere wijk in Istanbul. „Al snel besefte ik dat zelfgestookt ook beter smaakt. Mijn vrienden bieden geregeld andere soorten aan, maar die vind ik minder lekker. Mijn raki is veel zachter.”

Om het bewijs te leveren, schenkt Nejo een glas in. Eerst raki, dan water, dan ijs. De volgorde is belangrijk. Anders mengt het niet goed. Het resultaat is een troebel, wit drankje dat in de volksmond bekendstaat als aslan sütü (leeuwenmelk). De zachte smaak verdient een compliment. Nejo excuseert zich dat hij geen fruit heeft om erbij te serveren.

In plaats van raki propageert Erdogan dan ook een ander drankje. Niet raki, maar drinkyoghurt moet de nationale drank worden.

De vraag is hoelang Nejo nog kan doorgaan met zijn huisgemaakte raki. Want de Turkse regering probeert het thuis maken van raki aan banden te leggen. Volgens een recent decreet moet ethanol, het basisbestanddeel van veel zelfgestookte raki, voortaan denatoniumbenzoaat bevatten. Deze bittere stof maakt ethanol in feite ondrinkbaar. Legale industriële stokers hebben hiervan geen last, omdat ze van zulke alcohol geen gebruikmaken.

Drank is een identiteitskwestie in Turkije. En dat geldt helemaal voor de nationale drank raki. Mustafa Kemal Atatürk, de grondlegger van het moderne Turkije, was een liefhebber van raki. Hij proefde het voor het eerst als officier in opleiding. „Wat een geweldige drank is dit”, zei hij volgens de overlevering tegen zijn vriend Ali Fuat. „Het zorgt ervoor dat je dichter wilt worden.”

Seculiere elite

Na Atatürks dood in 1938 groeide raki uit tot de favoriete drank van de seculiere elite, die decennialang de dienst uitmaakte in Turkije. Voor deze ‘witte Turken’ was raki een symbool voor Atatürks seculiere republiek, waar religie gold als een persoonlijke aangelegenheid. Rond raki ontstond een unieke eetcultuur, met kleine hapjes (mezze) op basis van vis, groente en yoghurt.

Veel Turken gingen op vrijdag eerst naar de moskee en daarna naar een meyhane, een traditioneel dranklokaal waar mezze en raki worden geserveerd.

Turkse drinkers voelen zich bedreigd, schreef Bram Vermeulen in 2013. Het parlement perkte toen de verkoop van alcohol verder in, en een deel van de bevolking wist zeker dat de regering een dubbele agenda had.

Islamiseren

Maar tegenwoordig is raki voor veel mensen niet meer te betalen. De prijs is met 500 procent gestegen sinds 2004. Een fles raki van 70 centiliter kost nu 93 lira (20 euro), waarvan tweederde bestaat uit belastingen. Seculiere Turken zien de belastingverhogingen als bewijs dat president Erdogan Turkije probeert hun land te islamiseren.

In plaats van raki propageert Erdogan dan ook een ander drankje. Niet raki, maar drinkyoghurt moet de nationale drank worden. „Wie alcohol drinkt is een alcoholist”, zei hij in 2013. Zijn AK-partij voerde een serie wetten in om alcoholgebruik te beperken. Zo mag er geen reclame voor drank meer worden gemaakt in bars, restaurants, en winkels. Scènes in films of tv-series waarin alcohol wordt gedronken, worden onscherp gemaakt. En na zes uur ’s avonds mogen winkels geen drank meer verkopen – al gebeurt dat in de praktijk vaak wel.

Raki uitbannen zou ideologisch zuiver zijn, maar financieel is het problematisch. Raki is een belangrijke inkomstenbron voor de overheid. Van de 459 miljard lira (98 miljard euro) aan belastingen die de staat in 2016 inde, kwam 7,9 miljard (1,7 miljard euro) van alcohol. Maar naarmate de belastingen stegen, daalde de verkoop van drank. In 2011 werd er nog 48,8 miljoen liter raki verkocht, in 2016 was dat gedaald tot 35,4 miljoen liter. „Dat wil niet zeggen dat de Turken ineens minder gingen drinken”, zegt Nejo lachend. „Als gevolg van de prijsstijgingen gingen veel mensen gewoon zelf raki maken.”

Voor tips kunnen ze terecht op internet. Nejo is lid van enkele Facebookgroepen die zijn gewijd aan zelfgemaakte drank, van bier tot wijn tot raki. Sommige groepen hebben tienduizenden leden. Ook het YouTubekanaal van de scheikundeleraar Cengiz Dev is populair. Zijn instructievideo’s voor het maken van raki zijn al 1,3 miljoen keer bekeken.

Nejo gebruikt water, ethanol, anijs en suiker om raki te maken. Voor 10 lira heb je een liter. Stapt hij nu noodgedwongen over op het goedkopere en giftigere methylalcohol, dat wordt gebruikt door illegale producenten, soms met dodelijke afloop? „Met de voorraad ethanol die in de winkels ligt, kunnen we het nog een paar maanden uithouden”, zegt hij. „Daarna vinden we wel een manier. Wij Turken zijn goed in het omzeilen van regels. Maar we plannen niets tot het zover is.”

    • Toon Beemsterboer