The Handmaid’s Tale als film uit 1990 toont de kracht van series van nu

Cliffhanger keek de verfilming van The Handmaid’s Tale uit 1990. Sommige acteurs zijn beter, maar er is minder ruimte voor literaire kronkelwegen.

Sarah Gadon in Alias Grace. Foto Netflix

Telkens wanneer een roman opnieuw verfilmd wordt, stelt de producent alles in het werk om eerdere versies uit de roulatie te halen. Daardoor weten niet veel mensen dat Margaret Atwoods roman The Handmaid’s Tale (1985), over een religieuze dictatuur waarin de weinige vruchtbare vrouwen gedwongen worden kinderen te baren voor de machthebbers, ruim een kwart eeuw voor de succesvolle tv-serie (2017) al een bioscoopfilm geweest was.

De eerste verfilming (1990) was een ambitieuze onderneming: de regisseur van Die Blechtrommel (Volker Schlöndorff), de illustere toneelschrijver, mensenrechtenactivist en latere Nobelprijswinnaar Harold Pinter als scenarioschrijver, de componist van Merry Christmas Mr. Lawrence (Ryuichi Sakamoto) en een handvol steracteurs sloegen de handen ineen voor een optimaal resultaat. Maar op het filmfestival van Berlijn kreeg The Handmaid’s Tale geen enkele prijs; de film haalde in Nederland de bioscoop niet eens. De kritieken waren zeer zuinig. Bij het uitkomen van de video in 1992 noemde Antoinette Polak de verfilming in deze krant „helaas veel te schetsmatig, daardoor ongeloofwaardig en soms zelfs bespottelijk”.

Toen het me met enige moeite toch gelukt was Schlöndorffs versie terug te zien, viel het nog mee. De vormgeving (cameravoering, kleurgebruik) is meer filmisch dan die van de serie, sommige acteurs, bijvoorbeeld Robert Duvall als de Bevelhebber en Faye Dunaway als diens vrouw Serena Joy, zijn beter dan die in de serie. De serie legt ook iets meer nadruk op de groepsdruk onder de ingezetenen van een terreurstaat om je te conformeren. Interessant is om nu te zien hoe een totalitair regime verbeeld werd aan het einde van de Koude Oorlog: prikkeldraad, vrachtauto’s, muren, laarzen, sneeuw en ijs. Het ophangen en lynchen van vijanden van de tot Gilead omgedoopte Verenigde Staten komt in beide versies voor, steniging alleen in de meest recente.

De film en de serie van The Haindmaid’s Tale tegenover elkaar.

De toekomstfantasie van een theocratisch schrikbewind, dat vergde misschien ook wel te veel van kijkers die net ‘het einde van de geschiedenis’ in het vooruitzicht was gesteld. Wakker geschud door IS en het succes van religieus rechts in de VS, herkent een veel breder publiek nu de profetische visioenen van Atwood. De witte kapjes en rode mantels van de ‘dienstmaagden’ in de serie, onmiddellijk herkenbare symbolen, werden het afgelopen jaar zelfs al meermaals gebruikt bij demonstraties voor vrouwenrechten.

Domweg meer tijd

Er is nog iets. De film duurt een kleine twee uur, de tiendelige serie bijna vijf uur, en dat is nog maar seizoen één. In de film wordt uit tijdgebrek soms wel heel snel ter zake gekomen. De vertelling van een boek meandert langs zijpaden en schijnbaar overbodige nevenpersonages, een film pleegt de stroom te kanaliseren, direct afstevenend op de waterval van schok en ontzetting. In een serie kun je meer recht doen aan literaire kronkelwegen, raamvertellingen of beschouwingen op metaniveau.

Neem die andere recente serie naar een roman van Atwood, Alias Grace. Vorig jaar maakten een nagenoeg volledig Canadese crew en cast een zesdelige serie van de gecompliceerde fictieversie van een historisch verhaal. De 16-jarige dienstmaagd Grace Marks (Sarah Gadon) werd in 1843 ter dood veroordeeld – later omgezet tot levenslang – wegens de moord op haar werkgever en diens huishoudster. Zestien jaar later wordt ze ondervraagd door een arts, die preludeert op Freuds ideeën over seksuele repressie en afweermechanismen, om achter haar motieven te komen. Dat lukt hem niet, want in de visie van Atwood kan een man, zeker niet een die in de victoriaanse tijd tot de heersende klasse behoorde, ook maar iets begrijpen van de gevoelswereld van vrouwen, die nooit zichzelf hebben mogen zijn.

De trailer van Alias Grace, te zien op Netflix.

Het scenario van Sarah Polley en de regie van Mary Harron (I Shot Andy Warhol, American Psycho) zijn zeer gelaagd. Ik keek de hele serie achter elkaar samen met een fervente lezer, die na afloop verzuchtte: „Over een paar jaar weet ik niet meer of ik de serie heb gezien of het boek heb gelezen.”

Lees ook de beschikbare recensies:
The Handmaid’s Tale (1990). Regie: Volker Schlöndorff. Op dvd, via o.a. bol.com.
The Handmaid’s Tale (2017). Gecreëerd door Bruce Miller. Seizoen 1, Videoland.
Alias Grace. Regie: Mary Harron. Seizoen 1, Netflix.