De blote nimfen weer aan de muur

museumactie ‘om discussie los te maken’ Het van de muur halen van een honderd jaar oud schilderij met zeven halfblote meisjes moest leiden tot debat. Dat lukte. Wereldwijd kwam er verzet.

Weggehangen als vrouwonvriendelijk: nimfen lokken Herakles’ vriend Hylas het water in. ‘Hylas en de nimfen’, van J.W. Waterhouse uit 1896.

De Manchester Art Gallery heeft het victoriaanse schilderij Hylas en de nimfen met daarop zeven halfblote meisjes, afgelopen weekend teruggehangen op zijn oude plek. Het werk was een week eerder van de muur gehaald, om een discussie los te maken over „ongemakkelijke onderwerpen”, zoals onder meer de afbeelding van vrouwen als „passieve schoonheden.” Die discussie kwam er: de verwijdering werd gezien als puriteins, politiek correct en zelfs als censuur.

Op het in 1896 gemaakte schilderij verbeeldt de prerafaëlitische John William Waterhouse (1849-1917) een verhaal uit de Griekse mythologie. Hylas, een knecht van Herakles, wordt door zeven waternimfen een vijver ingelokt. Van sommige van deze nimfen steken de borsten boven de waterlelies uit. Het schilderij is geliefd bij de bezoekers van de Manchester Art Gallery, een gemeentelijk museum.

Na de verwijdering werden bezoekers uitgenodigd te reageren. Dat deden ze massaal: op de leeggehaalde plek van het schilderij was de muur al snel volgeplakt met gele plaknotities. Daarop stonden teksten als: „Feminism gone mad! I’m ashamed to be a feminist!” en: „Creëer of toon kunst die de huidige ideologieën weergeeft naast klassieke stukken. Voor beide is ruimte.”

Ook buiten het museum werd heftig op de actie gereageerd. Hoogleraar Liz Prettejohn, samensteller van een Waterhouse-tentoonstelling in de Royal Academy in Londen in 2009, noemde de verwijdering de wereld op zijn kop. „De victorianen zijn altijd bekritiseerd omdat ze zo preuts zouden zijn. Maar nu lijkt het er toch op dat wij de rol van moraalridder hebben aangenomen.”

Na al het verzet liet de gemeente weten dat het schilderij terug zou worden gehangen.

De verwijdering van Hylas en de nimfen, die van meet af aan was bedoeld als tijdelijk, was een initiatief van conservator Clare Gannaway. Het schilderij hangt in een zaal die ‘Op zoek naar schoonheid’ wordt genoemd. Volgens haar bevat die zaal meer „zeer ouderwetse schilderijen”. Gannaway tegenover de BBC: „Vrouwen worden of als passieve schoonheden afgebeeld, dan wel als femmes fatales.” Het weghalen van het schilderij is gefilmd door kunstenares Sonia Boyce. Zij wil het onderwerp gebruiken in een videokunstwerk dat in maart te zien zal zijn in het museum.

Op het eigen blog van de Manchester Art Gallery wordt het publiek nu bedankt voor „de enorme respons op de tijdelijke verwijdering van het prerafaëlitische meesterwerk van Waterhouse”. De ongeveer zevenhonderd reacties zullen binnenkort worden gepubliceerd. Volgens het museum heeft het weghalen van Hylas en de nimfen „een breder, wereldwijd debat geopend over representatie in de kunst en over hoe kunstwerken worden geïnterpreteerd en tentoongesteld.”

Hylas en de nimfen hing tien jaar geleden in het Groninger Museum op de tentoonstelling J.W. Waterhouse – Betoverd door vrouwen. Met 143.000 bezoekers is dat nog altijd een van de best bezochte tentoonstellingen uit de geschiedenis van het museum. NRC-recensent Gijsbert van der Wal noemde Waterhouse’ schilderijen „vernuftig geregisseerde toneelstukken” en had het niet over diens vrouwonvriendelijke blik.

Andreas Blühm, de directeur van het Groninger Museum, heeft gemengde gevoelens bij de actie van zijn Britse collega’s, zei hij vorige week desgevraagd. „Discussie is altijd goed. Maar ik kan me voorstellen dat sommige bezoekers balen dat ze de Waterhouse nu niet kunnen zien.”

De actie van de Manchester Art Gallery volgt twee maanden na de start van een handtekeningenactie, om het schilderij Dromende Thérèse van Balthus uit het Metropolitan Museum of Art te verwijderen, omdat de jonge vrouw er suggestief op zou zijn afgebeeld. Ruim elfduizend mensen hebben de petitie inmiddels getekend.