Zwaarste maatregel tegen ‘wetteloos’ Sint-Eustatius

Ingreep op Sint-Eustatius Op het kleine eiland Sint-Eustatius, een bijzondere gemeente van Nederland, is het wanbestuur zó groot, dat het kabinet ingrijpt. „De situatie heeft bijna trekken van een staatsgreep.” Vijf vragen over deze zware maatregel.

Koning Willem-Alexander en toenmalig minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vlogen in september over Sint-Eustatius, om de gevolgen van orkaan Irma te aanschouwen. Foto Vincent Jannink / ANP.

Staatssecretaris Raymond Knops (Koninkrijksrelaties, CDA) erkent dat het „de zwaarste maatregel” is, maar ziet geen andere mogelijkheid. De regering kondigde maandag aan het bestuur op Sint-Eustatius te willen overnemen. Aanleiding voor zijn besluit is een rapport van een ‘commissie van wijzen’ waarin staat dat er op het eiland sprake is van „grote taakverwaarlozing” door wetteloosheid en financieel wanbeleid.

1. Wat is er aan de hand op Sint-Eustatius ?

Op Sint-Eustatius, sinds 2010 een bijzondere gemeente van Nederland met ruim drieduizend inwoners, zijn al jaren problemen. Het financiële beleid is er zo slecht dat toenmalig minister Ronald Plasterk (Koninkrijksrelaties, PvdA) vorig jaar een zogeheten commissie van wijzen instelde om de problemen op Sint-Eustatius in kaart te brengen en met aanbevelingen te komen. De commissie bestaat uit Fredis Refunjol, voormalig gouverneur van Aruba en oud-commissaris van de koning Jan Franssen (VVD), lid van de Raad van State.

In de maandag gepubliceerde bevindingen spreekt de commissie van „verwaarlozing” en „klassieke verschijningsvormen van een dictatuur” op Sint-Eustatius. Het gaat om wetteloosheid, vriendjespolitiek, intimidatie en beïnvloeding van de media. Het bestuur heeft ook „feitelijk de banden met Nederland verbroken” en daarom heeft de situatie „bijna trekken van een staatsgreep”. Daarom beveelt de commissie het kabinet aan in te grijpen.

De commissie is ook kritisch op Nederland. Vorige strafmaatregelen hebben eerder „bijgedragen aan de gevoelens van bevoogding dan als prikkel voor goed bestuur gediend”. De commissie vindt dat Nederland te lang aan het kant heeft gestaan.

2. Waarom is zo’n kleine gemeente belangrijk en hoe gaat dit verder?

Het optreden van het kabinet in Caribisch Nederand ligt vanwege het koloniale verleden altijd gevoelig. Internationaal, maar ook door de andere eilanden, wordt Den Haag scherp in de gaten gehouden. Wat nu met Sint-Eustatius gebeurt, kan hun ook overkomen.

Knops diende maandag een wetsvoorstel in dat regelt dat de eilandsraad, het ‘parlement’ van het eiland, wordt ontbonden en de huidige bestuurders, de gedeputeerden, uit hun functie worden ontheven. De Tweede en Eerste Kamer nemen het voorstel met spoed in behandeling. Het kabinet kan daarna een regeringscommissaris benoemen die het bestuur waarneemt. Pas als Sint-Eustatius zichzelf weer kan besturen, worden nieuwe verkiezingen georganiseerd. De commissie van wijzen denkt dat dit zeker twee jaar zal duren. Knops zei maandag dat het „zo kort als mogelijk en zo lang als noodzakelijk” zal duren.

3. Hoe uniek is dit besluit?

Het is voor het eerst sinds de nieuwe verhoudingen binnen het koninkrijk (vanaf 2010) dat de regering het bestuur op een van de eilanden overneemt. Knops reist woensdag naar Sint-Eustatius om zijn besluit uit te leggen. Artikel 132 van de grondwet geeft de regering die mogelijkheid „in het geval het bestuur van een provincie of een gemeente zijn taken grovelijk verwaarloost”. In 1992 plaatste toenmalig minister Ernst Hirsch Ballin (Justitie en Koninkrijkszaken, CDA) Sint-Maarten onder direct toezicht van Den Haag wegens wanbestuur. Er werd nog net geen regeringscommissaris aangesteld. Het zou in het geval van Sint-Maarten gaan om een „bestuurlijke houdgreep”.

Lees ook deze reportage van september 2017: Sint-Eustatius voelt zich vergeten

4. Waarom zijn de verhoudingen tussen Nederland en Sint-Eustatius zo verziekt?

In het rapport staat dat drie van de vijf parlementariërs en de twee gedeputeerden weigerden met de commissie te praten. Ambtenaren op Sint-Eustatius kregen per mail het verzoek dit ook niet te doen. De reden hiervoor is dat het bestuur van het eiland zich niet gekend voelde in de keuze voor de leden van de commissie.

De opstelling van parlementariër Clyde van Putten, leider van de Progressive Labour Party, is voor Nederland een bron van ergernis. Hij zei vorig jaar dat als Nederland na orkaan Irma militairen naar het eiland zou sturen, „we ze zullen vermoorden en verbranden in de straten van Sint Eustatius”. Staatssecretaris Knops noemde hij „een moderne Napoleon”.

De Leidse hoogleraar (post)koloniale geschiedenis Gert Oostindie denkt dat de spanningen verder kunnen toenemen. „Er zal niks meer besloten en uitgegeven worden zonder dat Nederland dit goedkeurt. Dat kan voor de bewoners daar op de koloniale situatie lijken.” Oostindie denkt dat een deel van de bevolking ook hoopt op beterschap door de ingreep. „De vraag is hoe lang Nederland nodig heeft om merkbare verbetering te brengen. Hoe sneller dat lukt, hoe minder ruimte er voor animositeit zal zijn.”

5. Hoe zijn de reacties in de Tweede Kamer en op het eiland?

Van links tot rechts is er steun voor het besluit van Knops. Kamerlid André Bosman (VVD) noemt de situatie op Sint-Eustatius „volstrekt onhoudbaar”, Kamerlid Liesbeth van Tongeren (GroenLinks) zegt dat „je soms helaas zware middelen moet inzetten om de boel weer op de rit te krijgen”.

SP-Kamerlid Ronald van Raak steunt het ingrijpen ook, maar sprak wel van „een droevige dag voor de democratie”. Verschillende Kamerleden vroegen zich af hoe het kabinet gaat bepalen wanneer Sint-Eustatius weer op eigen benen kan staan.„ Tunahan Kuzu van Denk vroeg Knops „hoe we gaan voorkomen dat dit riekt naar koloniaal gedrag”.

Gedeputeerde Charles Woodley van Sint-Eustatius noemde het besluit van Nederland maandagavond tegenover persbureau ANP „volkomen onterecht”. „Nederland beantwoordt onze vragen niet, ze negeren het huidige bestuur”, zegt hij. Het bestuur praat maandag en dinsdag intern over de ontstane situatie.

    • Pim van den Dool