Opinie

Modernisering kernwapens is ouderwetse wapenwedloop

Het invoeren van nieuwe ‘kleine’ kernwapens onder Trump kan leiden tot herhaling van het ‘kruisrakettendebat’ in Europa, schrijven en .

Testlancering van een intercontinentaleTrident C4-raket vanuit een Amerikaanse onderzeeboot, 1978. Foto US Air Force/Science Photo Library

President Obama was er al mee begonnen. President Trump gaat ermee door. „We moeten ons nucleaire arsenaal herbouwen en moderniseren”, zei hij in zijn eerste State of the Union, op 31 januari.

De Nuclear Posture Review (NPR), die kort daarna verscheen, werkt de strategie en aanpassingen van het kernwapenarsenaal officieel uit, en het bedrag dat ervoor staat. De vervanging van veelal verouderde kernraketten, kernonderzeeërs en bommenwerpers kost circa 1.200 miljard dollar (960 miljard euro) over de komende dertig jaar.

De nieuwe NPR lijkt in lijn met vorige versies door de strategische afschrikkingsrol van kernwapens te onderschrijven. Daadwerkelijke inzet vindt alleen plaats in de „meest extreme omstandigheden”. Toch wijkt Trumps NPR op twee belangrijke punten af van de vorige editie, uit 2010.

Ten eerste wordt het begrip ‘meest extreme omstandigheden’ opgerekt. Legde Obama het accent op vergelding tegen gebruik van kernwapens door de tegenstander; Trumps NPR opent de mogelijkheid van nucleaire inzet in antwoord op „significante niet-nucleaire aanvallen”.

Volgens sommige critici zou bijvoorbeeld een desastreuze cyberaanval op de VS dan tot inzet van kernwapens kunnen leiden. In elk geval lijkt de NPR de rol van kernwapens in het Amerikaanse veiligheidsbeleid te vergroten.

Ten tweede kondigt de NPR de ontwikkeling aan van een nieuw type kernkop met een kleiner vermogen, low-yield, waarmee een deel van de intercontinentale raketten (ICBM’s) op Amerikaanse onderzeeboten kan worden uitgerust, en op termijn ook kruisvluchtwapens, die vanaf zee ingezet kunnen worden.

Sinds het eind van de Koude Oorlog hebben de VS hun tactische kernwapens – kleinere kernwapens voor gebruik op het slagveld – grotendeels afgeschaft. In de tussentijd heeft Rusland zijn nucleaire arsenaal voor de korte en middellange afstand gemoderniseerd, ook omdat het gelooft dat de inzet van zulke kernwapens een conventioneel conflict snel kan beslechten.

Why don’t we use them?

Sommige analisten wijzen op het risico van verlaging van de atoomdrempel: als ze minder enorme schade aanrichten, worden kernraketten makkelijker ingezet. Die angst is ook door Trump gevoed toen hij zei: „If we have them, why don’t we use them?” Bovendien kan het vervagende onderscheid tussen raketten met conventionele en nucleaire lading tot nucleaire-oorlog-door-misverstanden leiden.

De NPR redeneert echter andersom: low-yield kernwapens zijn juist nodig als „correctie” van de Russische „dwaalgedachte” dat je tactische nucleaire wapens wel zou kunnen inzetten.

Dit klinkt als een ouderwetse wapenwedloop, waarbij tegenstanders elkaars wapenopbouw voortdurend spiegelen en denken escalatie van een nucleair conflict te kunnen controleren. Helaas lijkt de les dat het wapenbeheersingsafspraken zijn die zo’n bewapeningsspiraal kunnen stoppen vooralsnog vergeten.

Nieuw kernwapendebat

Wat betekent dit nu voor Europa? De veiligheid van Europa is deels gebaseerd op Amerikaanse kernwapens. Elke wijziging van de nucleaire strategie van de VS heeft per definitie gevolgen voor Europa. De NPR kan dan ook leiden tot een nieuw kernwapendebat in de NAVO en in de Europese lidstaten. Hierbij zijn minimaal drie elementen van belang.

Allereerst de rol van de niet-strategische kernwapens en de kwestie van de atoomdrempel. Het huidige beleid van de NAVO is nog gericht op vermindering van tactische kernwapens. Nederland behoorde enige jaren geleden zelfs tot de groep Europese landen die streefde naar volledige afschaffing. De VS denken dit ‘gat’ vooral te vullen met vanaf zee te lanceren low-yield kernwapens, waardoor de NAVO-partners in feite buiten spel worden gezet.

Washington zou overwegen het INF-verdrag uit 1987 (dat raketten met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer verbiedt) op te zeggen in reactie op mogelijke Russische schendingen. Dat zou de deur weer openzetten voor kernraketten van de middellange afstand. In dat geval komt stationering in Europa in beeld. Dat zou zeker een lastig politiek probleem opleveren voor de NAVO en mogelijk een herhaling van de maatschappelijke onrust van het ‘kruisrakettendebat’ uit de jaren tachtig.

Nederlandse JSF’s

Een tweede gevolg betreft de zogeheten nucleaire burden-sharing. Zo kunnen een aantal Europese landen hun gevechtsvliegtuigen inzetten om de B-61-kernbom af te werpen. Met deze NPR zal de Amerikaanse druk op de Europese landen toenemen om deze kernwapentaak voort te zetten.

Dat raakt ook Nederland, dat nu de kernwapentaak uitvoert met de F-16. Tijdens het kabinet Rutte II, toen het besluit werd genomen de JSF (F-35) aan te schaffen, is de vraag over de nucleaire rol onbeantwoord gebleven, hoewel dit toestel die taak in principe kan uitvoeren. Het jongste Regeerakkoord negeert de kwestie, wellicht omdat het partijprogramma van coalitiegenoot D66 zich uitsprak tegen voortzetting van de nucleaire taak. Verder vooruitschuiven is wellicht een polderoplossing, maar zal vragen oproepen over de Nederlandse solidariteit als bondgenoot – en daarop zinspeelt de NPR nadrukkelijk.

Britse en Franse kernwapens

Tenslotte rijst de vraag welke rol de onafhankelijke Britse en Franse kernmachten kunnen spelen ter versterking van de nucleaire afschrikking. De Britten zijn wat betreft hun Trident-klasse kernwapens – gestationeerd op onderzeeboten – politiek en technisch volledig gebonden aan de VS. Het Franse nucleaire arsenaal is autonoom wat betreft kennis, technologie en industriële capaciteit. Frankrijk heeft al eerder aangeboden zijn nucleaire paraplu uit te strekken over andere Europese landen.

Het roept wellicht vragen op over de bevoegdheid tot inzet, maar een officiële verklaring over een Europese nucleaire capaciteit kan bijdragen aan de afschrikking; het vergroot immers de onzekerheid over vergelding bij wie een aanval op Europa zou overwegen. Hoe dan ook zullen alle Europese NAVO-lidstaten, inclusief Nederland, het debat moeten gaan voeren over wat Trumps kernwapenbeleid betekent voor het bondgenootschap.