opinie

Beste kankerpatiënt, we hebben goed nieuws

Vandaag gaat het nieuwe Oncode Instituut voor fundamenteel kankeronderzoek van start. Patiënten profiteren daar sneller van, schrijven e.a.
Kankercellen onder de microscoop Foto Getty/iStock

Er is veel bereikt in de strijd tegen kanker sinds het begin van onze carrières in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Door verbeteringen in de vroege opsporing, diagnostiek en behandeling stijgt de gemiddelde ‘vijfjaarsoverleving’ na de diagnose kanker met zo’n 0,7 procent per jaar. Dat lijkt een klein percentage, maar in de praktijk overleeft nu ruim de helft van de kankerpatiënten de ziekte tenminste vijf jaar. Dit is vooral toe te schrijven aan talloze kleine maar belangrijke verbeteringen in diagnostiek, chirurgie, chemotherapie en bestraling.

De jaren tachtig en negentig brachten veel fundamentele inzichten in het ontstaan van kanker. Zo vond de internationale gemeenschap van kankeronderzoekers de eerste genen die door mutatie veranderden in kanker-veroorzakende ‘oncogenen’ en begonnen we te begrijpen hoe het normale proces van celdeling verloopt en ontregeld raakt. Opwindende ontdekkingen, maar het frustrerende was dat al die nieuwe inzichten niet of nauwelijks resulteerden in een betere behandeling van patiënten met kanker.

De opheldering van het menselijk genoom, in 2001, bracht een ommekeer. We wisten toen hoe de normale menselijke erfelijke informatie er uit zag: drie miljard bouwstenen in het DNA bevatten de code voor de ruim 20.000 genen die nodig zijn om een mens te maken. Dit gaf kankeronderzoekers de gelegenheid om te kijken hoe in een kankercel de erfelijke informatie is veranderd.

Geen tumor hetzelfde

Door snelle verbeteringen in de analyse van het DNA werd het mogelijk om in relatief korte tijd de precieze DNA-samenstelling te bepalen van vele duizenden tumoren. De resultaten daarvan waren ronduit onthutsend. Zo bleek bij een grote analyse van 2.000 borsttumoren dat geen twee tumoren precies dezelfde defecten in het DNA hadden. Voor andere kankersoorten kwam men tot eenzelfde conclusie. Zo werd duidelijk dat je kanker niet alleen kan indelen naar het orgaan waarin het is ontstaan (borstkanker, longkanker), maar dat je ook de DNA-defecten die de oorzaak zijn van de ziekte bij de diagnostiek moet betrekken.

Inmiddels kennen we een aantal DNA-defecten die direct voorspellend zijn voor welke behandeling wel of niet werkt. Ook kunnen we in sommige gevallen beter voorspellen of een tumor zal uitzaaien, en dat helpt bij het kiezen van de juiste aanvullende behandeling. En dit is nog maar het begin.

Lees ook: Nieuw kankermedicijn: drie maanden langer leven

Parallel aan deze revolutie, die zich voltrok tussen ruwweg 2000 en 2015, werd door de farmaceutische industrie een nieuwe soort kankergeneesmiddelen ontwikkeld dat specifiek aangrijpt op eiwitten in de kankercel die door kanker-specifieke mutaties ontregeld zijn. Zo’n middel werkt alleen op kankers die het ontregelde eiwit bevatten en dat kan worden bepaald door analyse van de mutaties in het kanker DNA.

Naast de microscoop heeft de moderne kankerpatholoog dus ook een DNA-analysemachine nodig om te bepalen welke patiënt welk middel moet krijgen. Deze nieuwe behandeling van kanker met specifieke geneesmiddelen heet therapie op maat, of personalized medicine.

Eigen immuunsysteem

Minstens zo belangrijk is dat we zijn gaan begrijpen hoe het eigen immuunsysteem geholpen kan worden om tumoren te herkennen en op te ruimen. Zo zijn nieuwe geneesmiddelen ontwikkeld die indrukwekkende resultaten laten zien.

Nieuwe fundamentele inzichten vinden nu dus steeds sneller toepassing in de kliniek, en dat is goed nieuws voor kankerpatiënten. Om kanker nog effectiever te bestrijden geven drie ministeries (Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Economische Zaken en Klimaat, en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) en KWF kankerbestrijding op maandag het startschot voor het Oncode Institute.

Dit nieuwe instituut is een krachtenbundeling van vooraanstaande Nederlandse kankeronderzoekers, ondersteund door een team dat hun ontdekkingen zo snel mogelijk ten goede moet laten komen aan patiënten. Het Oncode Institute wil de nieuwe geneesmiddelen ook betaalbaar houden. Dit is een acuut probleem aan het worden, gezien de astronomische stijging van prijzen van nieuwe kankergeneesmiddelen.

Frustrerend probleem

Wat gaat het Oncode Instituut voor u als kankerpatiënt doen? In de eerste plaats leidt innovatief fundamenteel onderzoek op den duur tot betere geneesmiddelen tegen kanker. Alle reden dus om het onderzoek met kracht voort te zetten binnen het Oncode Institute, want er is nog heel veel dat wij niet weten. Een frustrerend probleem vormen bijvoorbeeld de kankercellen die niet, of niet meer, reageren op chemotherapie of immunotherapie.

Oncode gaat er voor zorgen dat nieuwe ideeën sneller in de kliniek getest worden

In de tweede plaats gaat Oncode er voor zorgen dat nieuwe ideeën sneller in de kliniek getest worden. Zo krijgen patiënten eerder toegang tot innovatieve experimentele therapieën.

Ten derde gaat Oncode zich sterk maken om nieuwe kankertherapieën tegen betaalbare prijzen op de markt te brengen. Veel van de nieuwe geneesmiddelen hebben nu een prijskaartje van meer dan 100.000 euro per patiënt per jaar. Daar komt nog bij dat ze vaak in combinatie gegeven moeten worden om effectief te zijn. We realiseren ons dat innovatie alleen nuttig is als het resultaat betaalbaar is voor de samenleving. Oncode zal een programma starten om geneesmiddelen volgens een nieuw model naar de markt te brengen, waarbij Oncode meer zeggenschap houdt over de prijs die een patiënt voor het middel moet betalen.

Samenvattend is het motto van het Oncode Institute dan ook: ‘Outsmarting cancer, impacting lives’. De deelnemers aan het Oncode Instituut zijn tot in de tenen gemotiveerd om zo snel mogelijk u als kankerpatiënt te laten profiteren van onze nieuwe ontdekkingen. Met een budget van 24 miljoen per jaar voor de komende vijf jaar mag u ook wel positief nieuws van ons verwachten.