Opinie

    • Bas Heijne

Hoerenzonen

Net wat de journalistiek nodig heeft. In Steven Spielbergs nieuwe film The Post, genomineerd voor een Oscar in de categorie beste film, laat hij de krantenwereld zien op een manier die we niet meer gewend zijn: gewone mannen en vrouwen die de waarheid vooropstellen, op het gevaar af verketterd te worden en alles te verliezen. Het is het verhaal van Katherine Graham en Ben Bradlee, die begin jaren zeventig de rechterlijke macht – en president Nixon – trotseerden door de Pentagon Papers te publiceren, waaruit duidelijk werd dat Amerikaanse presidenten het volk jarenlang hadden voorgelogen over de voortgang van de oorlog in Vietnam.

Dilemma’s volop: Graham, eigenaresse van The Washington Post, verkeert zelf in politieke kringen. Het voornaamste doelwit van de onthullingen, voormalig minister van Defensie Robert McNamara, is een goede vriend. Bovendien gaat de kwakkelende krant juist in die dagen naar de beurs – als de krant voor de rechter moet verschijnen, trekken de banken zich wellicht terug…

Moet ik vertellen hoe het afloopt? Het is een oud verhaal, en het is ook een beetje een ouderwetse film – maar Spielberg verstaat nog altijd de kunst zijn geloof in een publieke moraal werkelijk heroïsch te maken, zijn boodschap voor het Trump-tijdperk een emotionele lading te geven. Halverwege zit je toch ineens met een brok in je keel.

Het is bedoeld als steuntje in de rug – er wordt op de journalistiek hard ingebeukt. Door de commercie, die het imago van onafhankelijkheid van de pers graag gebruikt om hun handelswaar aan de man te brengen met paid content. Door de lezer, die zijn eigen kritisch vermogen koestert. Maar vooral door de politiek, die allang doorheeft dat in onze hoofden de waarheid een relatief begrip is geworden en daarop inspeelt – we vinden wat we toch al vonden. En natuurlijk door journalisten zelf, die ook maar mensen zijn en soms struikelen over hun scoringsdrift.

Maar wacht: het aardige van The Post is dat Spielberg laat zien dat die onvolkomenheden er altijd zijn geweest. Ook bijna vijftig jaar geleden was er politieke druk, had je commerciële overwegingen, en botsende ego’s. In de wereld van Spielberg worden helden nooit als helden geboren – ze komen in een situatie waarin ze voor morele keuzes worden gesteld, en dan besluiten ze te doen wat volgens hen nodig is. Juist in hun ongeschiktheid voor het heldendom schuilt het heroïsche. In de film is het Graham, gespeeld door Meryl Streep, die zichzelf overstijgt door haar geweten te volgen. Ze eist daarmee expliciet ook haar zeggenschap op, als vrouw in een mannenwereld.

Is dat interessant? Ja, omdat Spielberg in deze film, en eigenlijk in al zijn films, een anti-relativist is. In The Post gaat het om de journalistiek als instituut dat noodzakelijk is voor een samenleving. Dat de waarheid zelden voor het grijpen ligt, betekent niet dat we de waarheid niet kunnen benaderen. Dat de journalistiek vaak genoeg miskleunt, betekent niet dat ze een Lügenpresse is. Wie zijn eigen waarheid opeist zoals het hem uitkomt, en aan één stuk door de journalistiek als leugenachtig of overbodig verklaart, is de ware relativist.

Deze film is bedoeld als een por voor Donald Trump, die de journalistiek tot vijand heeft verklaard en zich vooral bedient van media die zich als megafoon laten gebruiken. Maar het geldt net zo goed voor Poetin en Erdogan. Zij gebruiken de wankele positie van de journalistiek in de samenleving door wantrouwen te zaaien tegen journalisten en maken hen tot schietschijf – soms letterlijk.

Hoerenzonen, noemt de Filippijnse president Duterte kritische journalisten. Eerder verklaarde hij dat een doodgeschoten journalist zijn verdiende loon had gekregen. Nu probeert hij met een leger trollen – en advocaten – de populaire nieuwssite Rappler kapot te maken.

In Polen loop je nu het risico drie jaar de bak in te gaan wanneer je waagt te spreken van Poolse vernietigingskampen tijdens WOII – het waren de Duitsers! Dat er genoeg Poolse antisemieten waren die de Duitsers een handje hielpen, past niet in het beeld van een eendrachtige, zuivere, trotse Poolse natie. Om daarin te kunnen geloven, wordt de waarheid gerelativeerd – en de vrijheid van meningsuiting onder applaus gemuilkorfd.

The Post laat zien dat goede journalisten goden- noch hoerenzonen zijn, maar dat we ze als samenleving gewoon nodig hebben.

Bas Heijne schrijft elke week een column op deze plaats.
    • Bas Heijne