Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Regeren terwijl het algemeen belang in duizenden stukjes uit elkaar valt

Deze week: Rutte III: de bol.com-coalitie

Ofwel: regeren terwijl het algemeen belang in duizenden stukjes uiteenvalt.

Als de politiek richtingloos oogt kan het nooit kwaad je licht op te steken op de ministeries. Zo vroeg ik een ervaren hoge ambtenaar deze week hoe hij het werk van Rutte III taxeert.

Hij zei: „Zodra een kabinet genoeg geld heeft, valt het algemeen belang in duizenden stukjes uit elkaar.”

Die zin had ik zelf bedacht willen hebben: beter kan de Haagse stand van zaken amper verwoord worden.

Het Groninger gas, de Donorwet, de Inlichtingenwet: het zijn allemaal thema’s die al jaren spelen, maar die pas over de volle breedte aandacht krijgen nu het economisch herstel gerealiseerd is.

Thema’s die deelbelangen tegenover het algemeen belang plaatsen, en die amper ideologische lading hebben.

Al zie ik, tussen alle details door, wel een grote gemene deler: getob van politici met burgers die hun eigenbelang amper nog kunnen relativeren.

Iedereen zal Groningers een leven zonder aardbevingen gunnen – maar willen mensen daar hun gasaansluiting en minder lastenverlichting voor opofferen?

Iedereen zal ernstig zieke patiënten medische hulp gunnen – maar ook als de overheid bevordert dat mensen daarvoor na hun dood lichaamsdelen afstaan?

Iedereen zal vóór terrorismebestrijding zijn – maar ook ten koste van de eigen privacy?

In die kleine ruimte, tussen een versplinterend algemeen belang en vergrote individuele verlangens, moet Den Haag besluiten nemen.

Zo krimpt de kans op politieke grootsheid zienderogen, juist nu – zie Baudet – het verlangen daarnaar groeit.

Dus is er in het nieuwe kabinet een intuïtieve neiging risico’s te mijden en, vooral, snel te reageren op gebeurtenissen.

Toen ik de laatste weken uitgelegd kreeg hoe de coalitie binnenskamers opereert, ontstond het beeld van een politieke webwinkel. Ze spelen meteen in op maatschappelijk ongerief. Ze hebben in principe alles in voorraad. Ze vragen prima prijsjes. Ze leveren razendsnel – al wordt het soms om opgehelderde redenen wat later, en blijft bezorging een enkele keer uit.

Rutte III: de bol.com-coalitie.

Inmiddels is wel duidelijk dat, na de formatie, ook de eerste vijftig dagen niet eenvoudig waren.

Het gebeurde in het begin zelfs, hoorde ik, dat ze zich op de kamer van Hugo de Jonge, in het coalitieoverleg op maandag (premier, drie vicepremiers, vier fractievoorzitters) over de zogenoemde stemmingslijsten moesten buigen: hoe zou de coalitie de volgende dag, bij de stemmingen in de Kamer, reageren op politiek gevoelige moties?

Normaal zijn dat keuzes die maandagmorgen tussen de fractiesecretarissen van coalitiefracties worden gemaakt, maar dat was mislukt, en de irritaties namen toe toen ook politiek leiders niet wilden inschikken.

Nu gaat dit niet meer zo. De premier en de vicepremiers bepalen op vrijdag de agendapunten voor het maandagse beraad – vaak bij het inpakken van de tassen na de ministerraad.

Geregeld laten ze bewindslieden komen. Weken geleden al gaf Eric Wiebes (EZ en Klimaat) de coalitietop uitleg over het gasdossier. Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur) kwam later praten over vliegveld Lelystad. Vorige week hadden ze inleidend beraad over de Voorjaarsnota.

Op zichzelf heeft de langdurige formatie zijn werk gedaan: de persoonlijke verhoudingen zijn goed. Een groot deel van de bewindslieden gaat tweemaal per week, dinsdag en vrijdag, vroeg in de ochtend sporten op Defensie.

Maar het blijft een coalitie van botsende culturen. Onder de politiek adviseurs van D66-bewindslieden zitten overtuigde republikeinen, terwijl CDA- en CU-politici niets willen weten van opheffing van majesteitsschennis, een plan dat volgende week in de Kamer komt.

In de coalitietop zijn ze vooral te spreken over Wiebes (EZ en Klimaat) en de staatssecretarissen Menno Snel (belastingen) en Mark Harbers (asielzaken). Teken des tijds: van de acht coalitieleiders heeft er maar één financiële expertise – vicepremier Carola Schouten (ChristenUnie).

De Donorwet, een initiatief van Pia Dijkstra (D66) dat komende dinsdag wordt afgehandeld in de Eerste Kamer, is trouwens ook een teken des tijds. Individuele senatoren beslissen over de wet (wie zich niet opgeeft, wordt na de dood in principe donor): het kabinet blijft er wijselijk buiten.

Maar het debat geeft perfect weer hoe lastig het is geworden het algemeen belang (levens redden met meer donoren) te dienen. Ik zeg zeker niet dat die wet steun verdient, maar het onderliggende probleem is zorgelijk: het al jarenlange tekort aan donoren zou ook na afwijzing van het initiatief-Dijkstra gewoon in stand blijven.

Dus toen enkele media deze week ‘wrevel’ meldden bij senatoren over de houding van Dijkstra, keek ik even op: irritatie over een Kamerlid lijkt me een wel flinterdunne motivatie om je positie over zo’n beladen thema te bepalen.

Bij de nieuwe Inlichtingenwet – het raadgevend referendum is 21 maart – gaat het om de keuze tussen terrorismebestrijding en privacyschending: mag de geheime dienst data over onschuldige burgers verzamelen (en bewaren) om een terrorist op te sporen?

Jesse Klaver en Thierry Baudet vinden van niet: zij staan hier, als politici met veel aanhang onder jongere kiezers, tegenover traditionele partijen in hun interpretatie van het algemeen belang.

Wel lijkt Baudet me hier kwetsbaarder: kiezers op rechts zijn traditioneel meer bezorgd over terrorisme dan privacyschending, en het zou me niets verbazen als de VVD – Klaas Dijkhoff? – hem binnenkort uitdaagt voor een debat.

Het grote verhaal was deze week natuurlijk Wiebes en de aardbevingen: de minister maakte zijn voortreffelijke reputatie in Groningen en Den Haag opnieuw waar.

Maar in Woerden zag ik laatst een partijgenoot van Wiebes, de lokale VVD-lijsttrekker, kiezers werven met kritiek op het ‘peperdure’ gasvrij maken van woningen – een toekomst die het hele land wacht.

Daar zit Wiebes’ kwetsbaarheid. Zijn solidariteit met het Groninger algemeen belang betekent op de lange duur dat groot- én kleinverbruikers van gas moeten overstappen naar een andere energiebron.

In zijn geval komt daar het klimaatbeleid bij. Achter de ambitieuze teksten in het regeerakkoord over naleving van het Parijse klimaatakkoord, gaan nogal dubbelzinnige afspraken schuil.

Zo moet de reductie van de CO2-uitstoot terug met 55 procent of 49 procent of toch minder – werelden van verschil. Niemand moet verbaasd zijn als deze afspraken voor sommige partijen later reden zijn onderhandelingen te heropenen.

Ook heeft Wiebes deze kabinetsperiode amper geld voor klimaatbeleid. In de coalitie wijzen ze op sluipwegen via gemeenten, maar dat is nergens vastgelegd.

Dus ik weet niet wat er van zijn omarming van het algemene klimaatbelang overblijft tegenover klassieke deelbelangen: de industrie, de veehouderij, de visserij, de belastingbetaler. Scepsis lijkt me ook hier geen kwaad kunnen.

Zo gecompliceerd is de omgeving waarin Rutte III opereert. Dat ligt natuurlijk niet aan Rutte III: elk kabinet zou te maken krijgen met de paradox van een versplinterend algemeen belang tegenover vergrote individuele verlangens.

Regeren is altijd afwegen van deze belangen geweest. Maar waar een keuze lange tijd de mogelijkheid van publieke waardering inhield, weten betrokkenen nu op voorhand: wat we ook doen – het is waarschijnlijk nooit goed.

    • Tom-Jan Meeus