Opinie

Geef het liberalisme weer sexappeal

Liberalisme Van Helsinki tot Athene liggen de liberale idealen onder vuur. Liberalen moeten niet de populisten de schuld geven, maar hun eigen fouten onder ogen zien, schrijft . Maar er is iets aan te doen!

10 november 1989; feestvierders op de Berlijnse Muur bij de Brandenburger Tor. Sinds de val van de Muur wordt de politieke orde in Europa bepaald door liberale idealen. Foto EPA

Sinds de val van de Berlijnse Muur wordt de politieke orde in Europa bepaald door liberale idealen. Partijen die vraagtekens zetten bij vrijhandel en democratische besluitvorming konden maar weinig stemmen behalen. Culturele verdraagzaamheid en religieuze neutraliteit waren de norm. De Europese Unie werd niet alleen gezien als een motor van rijkdom, maar ook als een morele macht die liberale normen over de wereld verspreidde. Die tijd loopt nu ten einde. Van Helsinki tot Athene liggen de liberale idealen onder vuur.

Er zijn tal van lokale varianten op de antiliberale golf, maar laten we onszelf niets wijsmaken: het populisme beperkt zich niet alleen tot Hongarije, Griekenland en Polen. Nigel Farage en zijn populistische partij UKIP hebben gezegevierd in het Brexit-referendum. De Oostenrijkse Vrijheidspartij, ‘beroemd’ geworden onder haar overleden leider Jörg Haider, is na zeer geslaagde verkiezingen zojuist tot de coalitieregering toegetreden. De Vijfsterrenbeweging onder leiding van komiek Beppe Grillo kan de komende Italiaanse verkiezingen winnen. Populistische partijen steunen de regeringen in Denemarken en Finland. Zelfs in het welvarende en stabiele Duitsland is de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland (AfD) met bijna honderd zetels in de Bondsdag gekomen.

En ook: de inspiratie voor deze antiliberale golf is voor een groot deel afkomstig uit de Verenigde Staten en van hun president Donald Trump.

Sommige liberalen blijven aan de macht, maar alleen nadat ze een milde versie van het populisme hadden omarmd. Mark Rutte haalde uit naar migranten, Emmanuel Macron hekelde de traditionele partijen, Theresa May omarmde de Brexit. Kan het liberalisme met zoveel onliberale franje wel blijven voortbestaan? Moeten de liberalen blij zijn nu de milde populisten de overhand op de harde populisten hebben?

Toen Macron de presidentsverkiezingen won, riep de Italiaanse pers hem uit tot redder van Europa, maar na een paar weken kopten sommige kranten: ‘Frankrijk verklaart Italië de oorlog’. Dat was omdat Macron weigerde Italië te helpen met de opvang van vluchtelingen – merendeels afkomstig uit Libië – en buiten Italië om een akkoord wilde sluiten met rivaliserende Libische leiders. Ook nationaliseerde hij een Franse scheepswerf om een Italiaanse overname te verhinderen. Dat Angela Merkel nog steeds geen regering heeft, komt ook door Duitse meningsverschillen over haar daden op het Europese toneel.

Charismatische leiders

Dit brengt ons bij de kern van het probleem. Het is een misvatting dat populisten stemmen trekken omdat ze charismatische leiders en aanlokkelijke programma’s hebben. Nee, ze zijn in trek omdat de liberalen hun eigen nobele project te schande hebben gemaakt. Om een bekende metafoor te gebruiken: van het mooie liberale aquarium hebben ze vissoep gemaakt.

Sinds 1989 – de val van de Muur en het eind van de Koude Oorlog – is er een lange en zorgwekkende lijst liberale fouten ontstaan. De ongelijkheid is onder het liberale bewind drastisch toegenomen. De belastingontwijking is wijdverbreid. Er is notoir bezuinigd op de sociale uitgaven, zelfs in de snelst groeiende lidstaten. Zo is het Poolse bruto binnenlands product in de laatste tien jaar met meer dan 20 procent gegroeid. Maar Polen is ook Europees kampioen nuluurcontracten, dat werknemers weinig of geen baanzekerheid en sociale voorzieningen biedt. Polen is ook kampioen inkomensverschillen: de tien procent best betaalde werknemers verdienen er vijf keer zoveel als de laagst betaalden.

In de door schulden geplaagde landen in Zuid-Europa zijn werkloosheid en armoede omhoog geschoten, zodat het liberale ideaal van de ‘economische vrijheid’ een lachertje is geworden.

Wankelende pijlers

Ook de democratie is de laatste jaren ernstig aangetast. Haar pijlers – parlementen, partijen en media – wankelden op het hele continent door schandalen. Het vertrouwen van gewone mensen is verspeeld. Niet-gekozen instellingen (denk: centrale banken, constitutionele hoven en de Europese Commissie) blijken zelfstandig grote beslissingen te kunnen nemen.

De vrijheid zegeviert niet in sfeer van haat en wraak

Er zijn wel verkiezingen georganiseerd, maar die hebben niet geleid tot echte beleidswijzigingen. Het beeld is: de macht wisselde tussen dezelfde partijen met vergelijkbare programma’s onder leiding van hetzelfde gezelschap politici. Geen wonder dat juist jonge mensen overal in Europa boos hebben gedemonstreerd tegen de uitwassen van de liberale democratie.

In de internationale politiek hebben de liberalen niet veel beter gepresteerd. Landen zijn binnengevallen zonder VN-mandaat en daarna verkwanseld aan lokale krijgsheren. Gevangenen werden gemarteld. Digitale spionage werd de norm. Klokkenluiders die al deze ongemakkelijke waarheden aan het licht brachten, werden vervolgd. Autocraten in buurlanden zijn herhaaldelijk omgekocht om de ‘stabiliteit’ te handhaven en migranten buiten de deur te houden, terwijl de ijveraars voor democratie en mensenrechten steeds vaker aan hun lot werden overgelaten. Denk aan de liberale reactie op de Arabische Lente.

Euro als integratiehulp

Europese integratie was altijd het vlaggenschip van het liberale project, dat welvaart en samenwerking bracht. Maar de afgelopen jaren is het uitgegroeid tot symbool van bezuinigingen, stagnatie en conflicten. De euro was bedoeld als hulpmiddel bij de integratie van Europa, maar had het tegendeel tot gevolg: de kloof en de geschillen tussen landen met een overschot en landen met een tekort, tussen importeurs en exporteurs, tussen Noord en Zuid, groeide.

Lees ook: ‘Brussel moet sorry zeggen’

Het Schengensysteem was bedoeld om een praktisch en ethisch systeem voor de aanpak van migratie te bieden, maar ook dat had het omgekeerde tot gevolg – tenzij iemand gelooft dat de ‘vluchtelingendeal’ tussen de EU en de Turkse president Erdogan ethisch en duurzaam is.

Europa wilde een goede buurman zijn voor landen als Oekraïne en Noord-Afrika en zo een nieuwe ‘welvaartszone’ bouwen. Maar op het ogenblik zijn welvarende vrienden over de grenzen van de EU moeilijk te vinden.

De Luxemburger die het Europese systeem van belastingontduiking belichaamt, leidt de Europese Commissie. Een nauwe bondgenoot van Silvio Berlusconi leidt het Europees Parlement. Met dergelijke liberalen kan de EU nu niet bepaald een glorieuze comeback organiseren.

Dit is allemaal geen nepnieuws. Best mogelijk dat de populisten deze feiten voor hun eigen, partijdige doelstellingen gebruiken. Best mogelijk ook dat ze een aantal aspecten van de liberale erfenis demoniseren en dat ze inderdaad geen geloofwaardige alternatieven voor het liberale project hebben. En toch kan niet verbazen dat de kiezers de liberalen de rug toe keren en op zoek gaan naar alternatieven, hoe onbeproefd en omstreden ook.

Roofdier

Ik ben al mijn hele leven liberaal en ik ben diep teleurgesteld. Populistische rebellen zullen het niet laten bij het ‘herstellen’ van liberale fouten; ze zullen eerder verder gaan en vele instellingen vernietigen zonder welke de democratie niet kan functioneren en het kapitalisme een roofdier wordt.

En toch mogen de liberalen niet over die populistische dreiging praten zonder hun eigen fouten te erkennen. In plaats van met de vinger te wijzen, moeten liberalen eens in de spiegel kijken.

Want de vrijheid zal niet zegevieren in een sfeer van haat en wraak, gericht tegen politieke tegenstanders. De liberalen moeten proberen het vertrouwen van de kiezers terug te winnen in plaats van de kiezers te verwijten dat ze gek zijn en zich laten misleiden. Want als we de wijsheid van hun stem in twijfel gaan trekken, is de democratie niet veilig.

Ideologie van zelfredzaamheid

De afgelopen jaren is het liberalisme een ideologie van macht en zelfredzaamheid geworden. Allerlei mensen zijn op de liberale ‘trein’ gesprongen en hebben tegelijkertijd de liberale idealen ondermijnd.

Ze gaven vrijheid de voorkeur boven gelijkheid. Economische goederen kregen meer aandacht (en bescherming) dan politieke. Persoonlijke waarden werden meer gekoesterd dan publieke. Bekrompen nationale belangen gingen boven Europese en kosmopolitische. En onze vrijheden werden vooral toegekend aan een enkeling met de juiste creditcard en het juiste paspoort.

Als het liberalisme deze prioriteiten niet herziet, gaat het ten onder.

Natuurlijk stel ik geen revolutie voor, geen bestorming van de hedendaagse equivalenten van het Winterpaleis in Londen, Frankfurt of Parijs. En toch mogen mensen met geld (vaak virtueel geld) zich niet vrij voelen om werknemers te misbruiken of het milieu te schaden. Ze dienen naar behoren belasting te betalen en ter verantwoording te worden geroepen als ze wet- en regelgeving overtreden.

Bedrijven moeten werknemers- en consumentenvertegenwoordigers opnemen in hun besturen. Er zou minder omzichtig geprobeerd moeten worden om tot een algemeen minimumloon te komen. En verschillende vormen van deeleconomie zouden moeten worden bevorderd. Ook moet de ‘tobintaks’ op financiële transacties worden uitgeprobeerd.

Misschien mislukt een aantal van deze experimenten, maar we kunnen beter experimenteren dan de economische onrechtvaardigheden laten voortbestaan.

Stadsstaat

Ook op het terrein van de democratie moet worden geëxperimenteerd. Lokale initiatieven als het municipalismo – een ‘stadsstaat’ als Barcelona of Triëst die de macht delen met een nationale staat – en verschillende vormen van e-democratie moeten nader worden bekeken.

Het internet heeft een scala van sociale betrekkingen op zijn kop gezet, maar de liberalen houden wat democratisch bestuur betreft nog altijd vast aan gecentraliseerd institutionalisme. De antiliberale rebellen benutten het internet daarentegen zelfs al voor permanent overleg tussen hun leiders en hun aanhang. In Madrid heeft de burgemeester 60 miljoen euro uitgetrokken om voorstellen uit te voeren die via lokale raden worden ingediend en waarover online kan worden gestemd. De Vijfsterrenbeweging in Italië gebruikt online stemmingen om kandidaten voor de komende parlementsverkiezingen te selecteren. Dit verklaart waarom jonge mensen zich wél met deze bewegingen en níet met de ouderwetse liberalen inlaten.

De nieuwe versie van de open samenleving moet rekening houden met een ander Europa. Dat krijgt vorm door de mondialisering: pluriform, heterogeen, hybride. Internationale economische transacties, communicatiestromen en migratiebewegingen vergen tegelijkertijd sterke internationale autoriteiten. Maar de steeds slechter functionerende EU is niet berekend op deze uitdaging. Wat is het alternatief? Brexit laat in elk geval zien dat een terugkeer naar een nostalgisch beeld van een negentiende-eeuws Europa naïef is.

Einde aan de vetomacht

Initiatief gevraagd voor een hernieuwde Europese integratie! Niet langer langs territoriale lijnen, maar langs functionele. Want de huidige nadruk op grondgebied in plaats van op taken veegt de landen op één hoop, ongeacht hun feitelijke situatie en behoeften. Zo’n plan zou om te beginnen ook een einde moeten maken aan de vetomacht van landen over de uitvoering. Anders is het voor andere partijen – steden, regio’s, ngo’s en bedrijven – moeilijk om in Europa een zinvolle institutionele rol te spelen. Dat botst nu al. Steden als Londen, Hamburg of Parijs zijn veel krachtiger sociaal-economische partijen dan EU-lidstaten als Letland of Cyprus.

Het bestuur in de huidige EU draait vooral om de inrichting en handhaving van het Europese gezagscentrum. Maar zo’n nieuw plan moet van pluralisme en flexibiliteit uitgaan. Verschillende beleidsterreinen vergen verschillende soorten lidmaatschap, verschillende wijzen van betrokkenheid en verschillende combinaties van prikkels en sancties.

Het liberalisme kan alleen opveren als het jonge mensen aanspreekt: het moet dus vooruitkijken en niet terug. En de kracht willen zijn van sociale vooruitgang en technologische innovatie. Geen vehikel om de status quo en de belangen van huidige machthebbers te behouden.

Toen ik jong was, had het liberalisme een krachtig sex appeal, maar ik voel dat mijn kinderen er niet zo door verleid worden als ikzelf.