Voor ikigai hoef je echt niet naar Japan (liever niet zelfs)

Zelfhulp De zin van het leven zoeken we tegenwoordig in Japan. Maar in Japan zelf hebben mensen helemaal geen tijd voor zingeving.

Waarom zou deze Japanners op Okinawa zo gelukkig? Is het hun ikigai? Foto AFP/Toru Yamanaka

Het geheim van de gelukkige Japanse honderdjarigen op het eiland Okinawa? Ikigai, bezweren de schrijvers van de gelijknamige bestseller Francesc Miralles en Héctor García. Ikigai is een Japans woord dat grofweg ‘plezier in het leven dankzij een doel’ betekent. De inwoners van Okinawa zweren erbij, volgens de schrijvers. En als wij Nederlanders dat nou óók eens zouden doen, worden wij ook gezond en gelukkig honderd jaar, lijkt de impliciete boodschap van het boek. „Het Japanse geheim voor een lang en gelukkig leven”, luidt de ondertitel.

Die boodschap spreekt kennelijk aan in Nederland, want het boek van de twee Spaanse auteurs staat nu alweer 53 weken in de bestseller top 60. Veel boekwinkels hebben tegenwoordig zelfs een apart tafeltje gewijd aan ikigai-boeken (ook andere auteurs schreven erover) en aanverwante lectuur met een Aziatische zelfhulpinsteek. Het boek van Miralles en García ging volgens boekpromotiestichting CPNB in 2017 tussen de 50.000 en 60.000 keer over de toonbank.

„Dit moet ik lezen”, dacht Kelly de Winter uit Amsterdam toen ze over het boek hoorde. „Ik had al eens een documentaire gezien over blue zones [plaatsen in de wereld waar mensen gemiddeld langer leven, red.] en ik ben altijd bezig met ontwikkeling.” Ikigai vindt ze zó inspirerend. „In het boek is een pagina met cirkels. In de één staat wat je zelf leuk vindt, in de ander wat de wereld nodig heeft, en in weer een ander waar je ook écht werk van kunt maken. Waar die cirkels elkaar overlappen, dat zijn de dingen die je moet doen. Zo ben ik erop gekomen om workshops te gaan geven over ikigai.”

Japans sausje

De kern van ikigai is volgens de auteurs dit: sta iedere dag met een doel op, en blijf actief, ook ná je pensioen. De hoogbejaarde inwoners van Okinawa verbouwen bijvoorbeeld zelf hun groente, doen vrijwilligerswerk in het buurthuis en ze groeten elkaar elke ochtend, schrijven Miralles en García. Gematigd leven, gezond eten, veel bewegen, en leven in een hechte gemeenschap, horen er ook bij.

Heel uniek of nieuw klinkt dat allemaal niet. En wie meer zelfhulpboeken heeft gelezen, komt nog wel meer ‘vertrouwde’ deviezen tegen. In het boek gaat het bijvoorbeeld ook over zaken als: niet te veel zitten, het vermijden van stress, de ‘Flow’-theorie van Mihaly Csikszentmihalyi, Steve Jobs en zelfs logotherapie. Eigenlijk is Ikigai dus vooral een Westers zelfhulpboek, met een Japans sausje.

Mijn Japanse vrienden snappen het niet: ‘Jullie zijn toch juist zo gelukkig in Nederland?’

Ingrid Houtkooper, studeerde Japanologie

De zoektocht naar het geheim om gezond honderd te worden is ook niet nieuw. In 2005 schreef de Amerikaan Dan Buettner er in National Geographic al eens over. Hij onderzocht meerdere gebieden in de wereld waar mensen gemiddeld langer leven. Naast Okinawa waren die te vinden op Sardinië en in Griekenland en Zweden, en op eilanden bij Costa Rica. In bijna alle gevallen ging het om eilanden, meestal met een mild klimaat. De bewoners waren daar vaak – noodgedwongen – zelfvoorzienend, en daardoor actiever. En op eilanden tref je vaak hechte gemeenschappen. Buettner schreef er trouwens zijn eigen zelfhulp-bestsellers over.

Lees ook: Hoe wijs worden we van zelfhulpboeken?

Henny van der Veere, Japanoloog aan de universiteit van Leiden, is sceptisch over het boek. „Ik krijg de indruk dat ze slim munt weten te slaan uit een paar Japanse concepten, maar ik denk dat het weinig met de werkelijkheid te maken heeft. Zelf grap ik altijd dat de bewoners van Okinawa zo lang leven omdat ze nog met eigen ogen willen zien hoe de Amerikaanse legerbasis daar verdwijnt.” De eilandbewoners zelf roemen volgens Van der Veere hun varkensvlees als geheim voor hun hoge leeftijd.

Hoezo groente verbouwen?

Ook Naoko Kurata is kritisch. „In het dagelijks leven in Japan gebruiken we het woord ikigai op een andere manier”, zegt de in Haarlem woonachtige schrijfster, die in 2008 met haar gezin Tokio verliet. „Wij zeggen: golfen is mijn ikigai, of een biertje na het werk is mijn ikigai.”

Ingrid Houtkooper die Japanologie studeerde in Leiden, hoort van vrienden uit Japan dat Jappanners veel te druk zijn om na te denken over ikigai. „Niemand in Tokio heeft tijd of plek om eigen groenten te gaan verbouwen zoals die mensen in Okinawa. Dat komt eerder na hun pensioen, dan valt er een gat en worden de kleinkinderen hun ikigai.” Volgens haar zijn zelfhulpboeken trouwens ook in Japan populair, maar dan gaat het eerder om titels als: Volg je droom en Heb de moed om gelukkig te zijn. Er is momenteel zelfs een boek in de mode over psychoanalyse van Alfred Adler: The courage to be disliked.

Blauwe vogel

De ikigai die in het boek beschreven wordt, is in het dagelijks leven in Japan niet duidelijk aanwezig, benadrukt Japanoloog Van der Veere – al moet je volgens hem oppassen met algemene uitspraken over een land met 126 miljoen inwoners. Jonge Japanners zijn volgens hem bepaald niet met zingeving bezig. „Het gezin is in Japan de hoeksteen van de samenleving en er moet keihard worden gewerkt om dat te onderhouden. Een zesdaagse werkweek is er de norm en vrije tijd geldt als een onderbreking van die werkweek, niet andersom. Na hun zestigste wordt zingeving voor veel Japanners weliswaar belangrijker en gaan ze bijvoorbeeld op pelgrimage.” Maar dat is iets heel anders dan wat in het boek onder ikigai wordt verstaan, aldus de expert.

Lees ook: Je hebt geen zelfhulpboek nodig om cool te blijven

Als je het World Happiness Report van de Verenigde Naties mag geloven, zijn mensen in Nederland opvallend genoeg juist beter af dan in Japan. Op het lijstje van ‘gelukkigste’ landen staat Nederland achtste, met een score van 7,3, en Japan 53ste, met een score van 5,9. „Mijn Japanse vrienden snappen niet waarom Nederlanders, die volgens het CBS massaal zeggen gelukkig te zijn, op zoek gaan naar geluk in een land waar de bewoners helemaal niet zo gelukkig zijn”, zegt Ingrid Houtkooper. „Nederland is juist hun voorbeeld als het gaat over de balans tussen werk en privé. Eenzaamheid is een groot probleem in Japan en er zijn veel zelfmoorden.”

Kurata raadt Nederlanders daarom aan om naast Ikigai ook het sprookje van de blauwe vogel te lezen (het theaterstuk L’Oiseau blue van de Belg Maurice Maeterlinck). „Dat is heel bekend in Japan. Het gaat over een jongen en een meisje die op zoek gaan naar een blauwe vogel, terwijl aan het einde van het verhaal die blauwe vogel gewoon bij hun thuis te vinden is. Misschien is ikigai ook zo’n blauwe vogel.”

    • Alex van der Hulst