Trein niet duurder door nieuw ProRail

Spoor De omstreden ‘annexatie’ van ProRail gaat door, ook onder het nieuwe kabinet. Maar er zijn nog wel wat obstakels op de weg.

Onderhoud aan het spoor 's nachts: het leggen van nieuwe wissels. Foto Bram Budel

De prijs van treinkaartjes gaat niet omhoog door de omvorming van spoorbeheerder ProRail naar overheidsorganisatie. Die toezegging deed staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur, D66) woensdag tijdens een debat in de Tweede Kamer over het spoor.

ProRail, nu nog een zelfstandige bv, wordt getransformeerd in een zelfstandig bestuursorgaan (zbo), onder de hoede van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De operatie moet tijdens deze kabinetsperiode worden afgerond, zei Van Veldhoven. De kosten zullen niet worden verhaald op reizigers of vervoerders. Volgens de staatssecretaris was dat een randvoorwaarde bij het opnemen van de herpositionering in het regeerakkoord.

Een duurder treinkaartje was slechts één van de zorgen over het kabinetsvoornemen met ProRail. Vrijwel de hele spoorsector, van goederenvervoerders tot reizigersorganisatie Rover, ziet weinig heil in de operatie. Dat was al zo toen oud-staatssecretaris Sharon Dijksma (PvdA) in 2016 het initiatief nam. Het voornemen overleefde een kabinetswissel en stuit nog steeds op onbegrip, bleek bij een hoorzitting met de spoorsector voorafgaand aan het Kamerdebat. Belangrijkste vraag: voor welk probleem is dit een oplossing? ProRail-topman Pier Eringa vreest dat veel energie die hij liever in het spoor wil steken verloren zal gaan aan de reorganisatie.

Dun ijs

Volgens Van Veldhoven gaat het om een principiële keuze. Een organisatie die jaarlijks 2 miljard euro belastinggeld uitgeeft, vereist directe sturing vanuit een ministerie. Daarbij hoort een andere juridische vorm: een bv werkt volgens Van Veldhoven primair voor het eigen belang, een zbo voor het algemeen belang.

Advocaat Heleen Kersten van Stibbe voorziet drie juridische obstakels. Als overheidsorganisatie mag ProRail geen btw aftrekken. Compensatie hiervan door de overheid wordt door de Europese Commissie mogelijk als ongeoorloofde staatssteun aangemerkt. Diverse partijen legden deze kwestie voor aan Van Veldhoven, die moest erkennen dat er nog geen oplossing voor is gevonden. „We zijn bezig met een verkenning voor die compensatie.”

Ook de overgang van arbeidscontracten en de governance-structuur zijn nog niet uitgewerkt. Van Veldhoven beloofde de Kamer dat ze alle zorgen in overleg wil wegnemen en de Kamer steeds tijdig zal informeren. Tegen de ProRail-directie in de zaal: „We gaan het samen doen.” Ook garandeerde ze dat de 4.000 huidige werknemers van ProRail, net als nieuwe werknemers, onder de ProRail-cao blijven vallen. In die zin worden ze geen ambtenaren.

Verschillende partijen vroegen zich af of het ministerie wel over voldoende expertise beschikt om ProRail te kunnen aansturen. Bij de hoorzitting sprak Eringa, die de omvorming overigens „loyaal zal uitvoeren”, van „dun ijs op het departement”. Volgens Van Veldhoven blijft het vakmanschap van ProRail leidend bij beslissingen, bijvoorbeeld bij het wel of niet uit dienst halen van treinen.

Hoorzitting en debat gingen naast ProRail ook over marktwerking op het spoor. In het regeerakkoord opent het kabinet de weg naar aanbesteding van meer regionale spoorlijnen, en van andere vervoerders dan NS op het hoofdrailnet vanaf 2025.

Concurrentie op het spoor

De linkse oppositie – GroenLinks, SP, PvdA – ziet hier niets in. Zij willen NS ook scherp houden, maar niet door te dreigen met concurrentie. NS-topman Roger van Boxtel waarschuwde de Kamer voor ‘versnippering’. „Als je NS verder afknipt verlies je veel maatschappelijk voordeel.”

De grootste concurrent van NS op het spoor, Arriva, speelde op twee punten een hoofdrol. Topman Anne Hettinga bestreed de bewering van FNV Spoor en Van Boxtel dat Arriva’s winst wordt weggesluisd naar moedermaatschappij Deutsche Bahn.

SP en PvdA, daarin gesteund door FNV Spoor, vinden de arbeidsvoorwaarden bij Arriva niet goed genoeg. Ze willen dat de cao voor Arriva-personeel gelijk wordt aan die voor NS-personeel. Een NS-machinist verdient nu 16 procent meer. Onderhandelingen over een nieuwe cao voor NS-concurrenten Arriva en Keolis zijn deze week gestrand. Hettinga nodigde Van Boxtel uit om, na het tekenen van een geheimhoudingsverklaring, de jaarrekeningen van Arriva te komen bekijken.

Lees ook: ProRail krijgt miljoenen van kabinet voor uitbreiding ‘tien-minuten-treinen’
    • Mark Duursma