Je werkt gewoon harder aan een fjord of op een landgoed

Voor schrijvers en kunstenaars gaan bijzondere deuren open. Dankzij artist residencies kunnen ze wonen en werken op inspirerende plekken over de hele wereld. Maar hoe kom je binnen?

Aan een fjord boven Bergen ligt het Nordic Artists’ Centre, een campus met studio’s en vijf woningen voor bezoekende kunstenaars, betaald door de Noorse overheid. Architecten Haga & Grov uit Stavanger wonnen een prestigieuze nationale Noorse architectuurprijs voor hun ontwerp. Foto Laura Vuoma / NKD Dale

Als kunstenaar heb je een bijzonder voorrecht. Overal ter wereld vind je villa’s, boshutten, landhuizen en moderne architectonische juweeltjes waar je tijdelijk kunt logeren en werken. Beschikbaar gesteld door stichtingen van rijke industriëlen, gebouwd door musea of gesteund door overheidsfondsen. Of je nu componist, dichter, schrijver, ontwerper of beeldhouwer bent: voor elke creatieve roeping bestaan er bijzondere locaties in het buitenland die exclusief voor jou hun deuren openen. Wat bieden zulke artist residencies en hoe kom je er binnen?

Stephanie Specht werkt als grafisch ontwerper in Antwerpen en New York. Vorig jaar verbleef ze twee weken als designer in een residence in Los Angeles, op uitnodiging van het Otis College of Art & Design. „Ik voel me thuis waar ik kan werken”, zegt ze. Ze reist altijd met een doel en artist residencies zijn hiervoor het ideale middel. „Je kunt deel worden van een stad en hoeft die dan niet te beleven als een toerist.” Haar vliegticket kocht ze zelf, maar haar verblijf, in een zakelijk maar prettig hotel met zwembad op loopafstand van het College, werd voor haar betaald.

Elke dag een schilderij

Wat werd er in ruil voor dat gratis verblijf van haar verwacht? „Ik moest een opdracht bedenken voor studenten, maar verder kon ik ter plekke aan de slag met mijn eigen werk.” Ze werkte aan haar project Half Hart, over „mensen die zich overal en nergens thuis voelen”. Daarnaast begon ze, voor haar plezier, met schilderen. Elke dag maakte ze een schilderij van een zwembad dat ze op Instagram plaatste. In hun vrolijke eenvoud doen ze denken aan David Hockney’s Californische zwembadschilderij A Bigger Splash.

Hoewel ze dagen maakte van negen uur ’s ochtends tot zeven uur ’s avonds, voelde haar verblijf als „samen op vakantie zijn”. Ze trok op met andere deelnemers, uit Utah, New York, Kopenhagen, Gent en Amsterdam. Sommigen waren met hun gezin gekomen. „Ik werk altijd alleen, maar bij zo’n project krijg je een collega-gevoel. We ontbeten elke ochtend samen, gingen ’s avond met elkaar eten. In het weekend maakten we uitstapjes. Dan reden we bijvoorbeeld naar een chalet in Sequoia Park. In Los Angeles zijn de bergen en de zee vlakbij. Dicht bij de natuur zijn heeft een goede invloed op mijn werk.”

Verspreid over Fogo, een eilandje in de Atlantische Oceaan voor de kust van Canada, staan vier kleine maar visueel indrukwekkende studio’s ontworpen door architect Todd Saunders. Bezoekende kunstenaars exposeren in de Fogo Island Gallery.Foto Alex Fradkin

Artist residencies tref je aan op de gekste plaatsen. Zoals in een ziekenhuis in Brooklyn, de tijdelijke thuisbasis van schrijver en cultuuradviseur Mirthe Berentsen. „Ik kan drie maanden in een kamer in het ziekenhuis wonen en werken. Daar hoef ik niets voor te betalen. Deze residency geeft me de kans om materiaal te verzamelen voor het boek waaraan ik werk over taal en gekte. Het is een kans om me onder te dompelen in een wereld waartoe ik anders geen toegang zou hebben. Dit ziekenhuis is Amerika in het klein.” De residency is georganiseerd door A Beautiful Distress, een Nederlandse organisatie die sinds 2014 stigma’s rond psychische ziektes wil doorbreken door middel van kunst.

Internationale culturele kapitaal

Berentsen kent artist residencies niet alleen uit persoonlijke ervaring maar ook vanuit de organisaties die het verschijnsel mogelijk maken. Ze was beleidsmedewerker cultuur bij de Nederlandse ambassade in Berlijn en is freelance adviseur voor onder andere de Raad voor Cultuur. Door artist residencies te steunen, vergroten landen hun internationale culturele kapitaal. „Nederland heeft als relatief klein land een enorm goede reputatie op het gebied van kunst, design en muziek. Cultuur is een van onze belangrijkste exportproducten. Om het te maken als kunstenaar moét je naar het buitenland. Door je werk te verplaatsen naar een internationale context verandert je werk, ontmoet je andere kunstenaars, curatoren, uitgevers en culturen. Die banden zijn er voor altijd. Het is een vorm van diplomatie en een fantastische langetermijninvestering.”

Voor de meerderheid van de residencies kun je je aanmelden. Daarnaast zijn er residencies waarvoor je wordt uitgenodigd. „Sommige zijn zo prestigieus dat je ze op je CV kunt zetten”, zegt Berentsen. Ze noemt het Marfa Contemporary Artist in Residence programma in Texas. „Als je Marfa hebt gedaan, dan heb je het gemaakt.” Voor residencies die reis, verblijf en zakgeld bieden, geldt doorgaans een strenge selectie. „Er zijn kunstenaars die een hoppend leven leiden van residency naar residency.” Een aanlokkelijk idee. Maar hoe kom je binnen in dit circuit?

Foto Hagen Betzwieser
Foto Folco Quilici / Getty Images
Links: Eind jaren twintig ontwierp Theo van Doesburg deze atelierwoning in Parijs voor zichzelf en zijn vrouw. Met steun van Nederlandse publieke cultuurfondsen kunnen mensen die werken in de beeldende kunst, creatieve industrie, podiumkunsten of film hier verblijven.

Rechts: Villa Serbelloni aan het Comomeer werd in 1959 geschonken aan The Rockefeller Foundation. In het Bellagio Center worden residencies beschikbaar gesteld aan kunstenaars en academici. Daarnaast zijn er conferenties voor vooraanstaande denkers en politici.


Foto’s Folco Quilici/Getty Images, Jean-Michel Bale

Stephanie Specht heeft advies voor kunstenaars en schrijvers op zoek naar interessante verblijven. „Zorg dat je op de hoogte bent van alle goede opleidingen in het buitenland en volg ze online. Zelf heeft ze veel profijt van het netwerk dat ze heeft opgebouwd. „Studenten van Otis College kwamen langs in mijn studio in Antwerpen. Een jaar later kreeg ik een uitnodiging voor een artist residency bij hen in LA. Als mensen weten dat je heel flexibel bent, word je eerder gevraagd. Je moet ervoor openstaan om je overal thuis te voelen.”

De locatie moet te maken hebben met het werk

„Ik heb in die twee maanden in New Orleans de tijd van mijn leven gehad.” Schrijver en historicus Jan van Tienen logeerde als writer in residence net buiten het historische centrum van de stad. Om in aanmerking te komen moest hij hard maken dat een verblijf in New Orleans (Louisiana) meerwaarde had voor zijn werk. „Ik schrijf een boek over Middeleeuwse flagellanten. Bij Mardi Gras, het plattelandscarnaval in Louisiana, spelen de zweep en boetedoening een grote rol. Dat wilde ik zien en onderzoeken.”

Akademie Schloss Solitude, gevestigd op een landgoed met een barok jachtslot in de buurt van Stuttgart, heeft 45 studio’s voor kunstenaars en academici. Er worden programma’s georganiseerd zoals art, science & business. Foto Jean-Michel Bale

De woonomstandigheden waren commune-achtig, vertelt Van Tienen. „We sliepen in een zogenaamd shotgun house.” In deze traditionele smalle woning met aaneengesloten slaapkamers zonder gang, had hij beeldend kunstenaars, een ecoloog en een filmmaker als huisgenoten. „Ik heb vrienden gemaakt, zoals Giovanni, een Italiaan die onderzoek deed naar ‘horrorhuizen’. Ook bloeide er iets op tussen mij en een Oostenrijkse kunstenares.” Een bekend fenomeen bij residencies, zegt Jan lachend.

Hij beschrijft zijn verblijf als utopisch. „Twee maanden compleet vrij zijn van de noodzaak om voor je eigen brood te schrijven, dat is een geweldig cadeau. Mijn reis en verblijf werden door het Letterenfonds betaald. De paradox is dat je totaal vrijgelaten wordt maar harder leeft en werkt dan ooit tevoren. Ik ben het nog steeds aan het verwerken.”