Roken zegt heel wat over je favoriete tv-personage

Cliffhanger De avonturen van in het land van de televisieserie.

Ann Dowd in The Leftovers. Foto HBO

Toen het overigens naamloze personage van De Sigarettenroker (‘Cigarette Smoking Man’), gespeeld door William B. Davis, in 1993 werd geïntroduceerd in de eerste aflevering van The X-Files, was hij niet meer dan een louche figurant. Dit jaar, in seizoen 11, is hij er nog steeds bij, maar nu als de belangrijkste kwade genius, als de Darth Vader van de oorlogen tegen buitenaardse wezens.

Een kwarteeuw geleden was roken, zeker in de VS, een slechte eigenschap waarmee je als scenarioschrijver een personage in een relatief kwaad daglicht kon stellen. Soms was dat een handig signaal voor de kijker: pas op, deze man of vrouw is niet helemaal in orde. Rond die tijd vroeg ik eens aan een Nederlandse regisseur (ik ben vergeten wie), hoe acteurs dat toch deden, als ze zelf met veel moeite gestopt waren. Tja, antwoordde hij, er bestaat wel zoiets als nicotinevrije kruidensigaretten. Maar in de praktijk deed het probleem zich weinig voor: „Alle acteurs roken immers.”

Er is veel veranderd sindsdien. Roken is geen vorm van karakterzwakte meer maar een antisociale activiteit, leidend tot de status van paria. In fictie wordt het bij voorkeur vermeden, om geen slecht voorbeeld te geven. Alleen in kostuumseries, vooral wanneer die zich in de 20ste eeuw afspelen, kun je het niet wegpoetsen. Geen film noir zonder rook, en zonder sigaretten (en whisky) kun je ook geen serie maken over de reclamewereld van New York tussen 1945 en 1965, zoals Mad Men (2007-15). En elke serie over een Europees koningshuis zou bijzonder onrealistisch worden als je het schoorsteengedrag van het blauwe bloed negeert.

In de eerste twee seizoenen van >The Crown is de hoofdpersoon Elizabeth II (Claire Foy) zo ongeveer de enige die je niet ziet roken. Toch wordt het niet bepaald als iets verleidelijks voorgesteld. De vroege dood van Elizabeths vader, koning George VI, wordt voorafgegaan door tamelijk gruwelijk in beeld gebrachte details van zijn ziekte: bloed spuwen, hoesten, benauwdheid, het operatief verwijderen van een long. Het woord kanker valt nauwelijks, daar bestonden vorstelijke eufemismen voor.

Een fan van The Crown maakte deze compilatie van alle zwakke momenten van koning George VI.

Roken is voor de machtigen der aarde een noodzakelijke uitlaatklep, zo werd zeker in de periode van The Crown (de eerste twee seizoenen beslaan 1952-63) algemeen gedacht. Dat vindt ook de fictieve president Francis Underwood (Kevin Spacey) in House of Cards. Maar in die serie (2013-18) is de sociale onaanvaardbaarheid van roken geïnternaliseerd. Het zijn stiekeme sigaretjes die Francis en Claire (Robin Wright) op extreem spannende momenten, als hun macht op de proef gesteld wordt, voor een open raam samen genieten. De boodschap is ook: wij staan boven de sociale conventies, wij kunnen het ons permitteren om te doen wat geen enkel fatsoenlijk mens meer doet.

Historicus Robert Lacey controleerde het script van The Crown: ‘We mogen soms wel dingen verzinnen’

Opgestoken middelvinger

De ontwikkeling van glamour naar schaamte naar roken als opgestoken middelvinger is voorlopig bekroond in de serie The Leftovers, met het gedrag van een in het wit geklede sekte, die zich GR (‘Guilty Remnant’, schuldbewuste overblijfselen) noemt. Waar ze ook gaan of staan, er bungelt altijd een sigaret in hun mondhoek. Roken is verplicht, in hun huizen hangt een spandoek: „Wij roken om ons geloof te belijden.”

De makers over de serie The Leftovers.

De curieuze, intrigerende serie The Leftovers, gebaseerd op een roman van Tom Perrotta, legt in drie seizoenen de wortels bloot van de eigentijdse behoefte aan religie. Op een oktoberdag in 2011 is op onverklaarbare wijze 2 procent van de wereldbevolking spoorloos verdwenen, naar de mening van velen ten hemel gevaren. De achterblijvers zijn volledig in de war. Overal duiken profeten op, pilaarheiligen, predikers en sekteleiders. De allergevaarlijkste van allemaal zijn misschien wel die witte zwijgers. Ze vinden dat de wereld al vergaan is, en proberen wat er nog resteert te vernietigen, inclusief zichzelf.

Plichtmatig nihilisme en zelfdestructie zijn ook een vorm van religie, die erin gaat als koek bij al diegenen die het spoor bijster zijn. Maar de kijker snapt meteen dat die rokers je nog veel verder van huis brengen.

Lees ook de recensies van:
The Leftovers, gecreëerd door Tom Perrotta en Damon Lindelof. Seizoen 1-3, Ziggo Films & Series
The Crown, gecreëerd door Peter Morgan. Seizoen 1-2, Netflix
The X-Files, gecreëerd door Chris Carter. Seizoen 11, FOX TV
House of Cards, gecreëerd door Beau Willimon. Seizoen 1-5, Netflix