De Luizenmoeder als politiek incorrecte verademing

Met 2,6 miljoen kijkers is comedyserie De Luizenmoeder op NPO3 een grote hit. Politiek incorrect door de racistische grappen? De makers lijken vooral te willen zeggen: hier zijn wij het niet mee eens.

‘Een comedy waar Sylvana Simons rode vlekken van krijgt en types als Sunny Bergman het apezuur.” Zo omschreef tv-recensent Angela de Jong in het AD de comedy De Luizenmoeder. De serie zou „de doorgeslagen politieke correctheid’’ op de hak nemen: „Het was heerlijk om weer eens onbedaarlijk te schateren om grappen over huidskleur en spleetogen, waarbij de heren van VI tot onschuldige koorknaapjes verbleken.”

De Jong verwoordde het gevoel van velen, zo bleek in sociale – en andere media. Zelfs het feministische blad Opzij schreef: „De Luizenmoeder is een verademing voor iedereen die, naast Zwarte Piet-, #MeToo- en wie weet nog heel andere discussies, hunkert naar een gezonde dosis politiek-incorrect gedrag.” Cabaretier en ex-Hoofdpiet Erik van Muiswinkel zei in Trouw: „Het is ook lichte, Annie M.G. Schmidtachtige opluchting, vermoed ik, dat we blijkbaar toch nog kunnen lachen om racistische grappen.”

Met 2,6 miljoen kijkers is de comedyserie een onverwacht grote hit voor de kleine zender NPO 3, die veel weerklank vindt. De serie wordt mede geroemd om de ‘politiek incorrecte’ grappen. Doorgaans mogen we geen racistische grappen meer maken, veronderstellen De Jong en anderen, of we mogen er niet meer om lachen. Terwijl we dat eigenlijk wel zouden willen. Waar komt die verzuchting vandaan? Mogen wij niet meer zeggen wat we denken? En is De Luizenmoeder politiek incorrect?

De serie gaat over de harde strijd van ouders en leraren op een basisschool De Klimop, gezien door de ogen van Hannah (Jennifer Hoffman), een pas gescheiden kinderpsycholoog die als nieuwkomer en beschaafd mens aanvankelijk het onderspit delft in deze jungle – ongeveer als Piper in de gevangenisserie Orange is the New Black. Uitgangspunt is dat de ouders kwesties uit het leven van hun kinderen (verjaardagen, traktaties, speelafspraken) opblazen tot een strijd van leven op dood. Zie ook de bekroonde Amerikaanse serie Big Little Lies, met Reese Witherspoon en Nicole Kidman. Daar waar Nederlandse comedyseries doorgaans voortkabbelen in goedmoedigheid, is De Luizenmoeder hard en snel als een sketchshow.

Het speelplein is een dankbaar strijdperk voor een serie: je kunt er allerlei types mensen laten samenkomen, van diverse kleuren en klassen. Hoewel de samenstelling van scholen doorgaans de segregatie in de samenleving weerspiegelt, is het schoolplein ongeveer de enige plaats waar je nog wel eens iemand van buiten je bubbel tegenkomt.

‘Ze spreekt gewoon Nederlands, hoor’

Op de overwegend witte Klimop komt één zwarte homoseksuele vader voor, Kenneth (André Dongelmans). Als hij voor het eerst op de ouderavond verschijnt, zegt juf Ank tegen hem: „Nog een half uurtje, dan kan er worden schoongemaakt.” Als hij haar niet-begrijpend aankijkt, herhaalt ze in het Engels: „Thirty minutes, please. Then you can clean up.” Pas als Kenneth zijn partner Walter kust, beseft juf Ank dat hij niet de schoonmaker is, maar een van de ouders. Snel schuift ze de schuld op de pijnlijk zwijgende andere ouders: „Niet staren, dat is onbeleefd. Dit vinden wij niet raar, dit vinden wij alleen maar heel bijzonder.”

Rianne, de geadopteerde dochter van Kenneth en Walter, is het slachtoffer in een andere grap. Blijkbaar afgaande op haar Aziatische uiterlijk, begroet de juf haar in het Japans en het Engels: „Konnichiwa. You Lianne. Me juf Ank.” De vader corrigeert haar: „Ze spreekt gewoon Nederlands , hoor. Ze is Nederlands.”

De juf trekt dat in twijfel: „Nou…”

„Ze is hier opgegroeid.”

„Natuurlijk. Maar dat is iets anders.”

Later noemt de juf Rianne ook nog terloops „het meisje met de oogjes”.

Noem de tv-serie De Luizenmoeder op het schoolplein en je hoort anekdotes zoals die over uitsloofouders. En van ‘juf Ank’ „lopen er zo veel rond”. Lees daarover: De herkenbare mores van De Luizenmoeder

Beide situaties zijn zeer herkenbaar. Adoptiekinderen en -ouders kunnen tientallen voorbeelden noemen als dat van Rianne. Een soortgelijke scène als die met de zwarte vader komt voor in Witte onschuld, het boek over Nederlands racisme van antropoloog Gloria Wekker. De emeritus hoogleraar Gender en Etniciteit vertelt dat ze bij een vergadering werd aangezien voor het garderobemeisje. In haar boek is het echter geen grap, maar een bitter voorbeeld van alledaags, onbewust racisme.

Waarom lachen we? We vinden het een pijnlijke faux pas, maar een begrijpelijke faux pas. Witte mensen zijn gewend om van niet-witte mensen te denken dat ze niet goed Nederlands spreken, of een ongeschoold beroep hebben. Toen de scènes werden vertoond bij De Wereld Draait Door hoorde je het publiek lachen met een geschokt-geamuseerde dit-is-wel-héél-erg-lach: „oh-hoh-hoh-hoh”. De mensen die lachen zijn vermoedelijk wit. Wanneer het je zelf is overkomen, vind je het een stuk minder grappig. Of je kijkt er niet van op. Dit zijn grappen van witte mensen voor witte mensen. Twitteraar Ajuran (@spearphone) schreef: „Racistische grappen zijn pas echt leuk, wanneer je de gevolgen van racisme niet ervaart.”

Identiteitspolitiek

Zijn dit politiek incorrecte grappen? En is dit een goede zaak?

Politieke correctheid – uitingen die bedoeld zijn om belediging of achterstelling van vrouwen en minderheden te vermijden – is een term die zijn opgang maakte begin jaren negentig, toen de lopende Amerikaanse Culture Wars begonnen, ook bekend als identiteitspolitiek. ‘Politiek correct’ is een scheldwoord, gericht tegen de tegenpartij. Het staat voor: doorgeschoten voorzichtigheid als het gaat om minderheden, het goedpraten en onder de tafel vegen van problemen die minderheden zouden veroorzaken. Het staat voor: censuur van linkse machthebbers op ongewenste rechtse uitingen.

Omgekeerd is ‘politiek incorrect’ een positief bedoelde term: frank en vrij mogen zeggen wat je van maatschappelijk gevoelige zaken denkt. In die zin bevat De Luizenmoeder politieke incorrecte humor. En is dit een zeldzaamheid geworden? Nee. Sinds de millenniumwisseling worden er in de media veel meer openlijke racistische opmerkingen gemaakt dan in de decennia daarvoor, zeker als ze als grap gebracht worden. „Ach, wat is politiek incorrect?” zegt regisseur De Weerd dan ook in het AD: „Wij verbaliseren gewoon wat Nederland denkt. En omdat [de personages] het beste met je voor hebben, kunnen ze dit ook zeggen.”

Blijkbaar heeft De Weerds ‘Nederland’ het gevoel dat het die gedachtes niet meer mag uiten. Dat komt waarschijnlijk door de tegenbeweging, activisten die als racistisch, seksistisch en homofoob ervaren uitingen aan de kaak stellen en daarvoor weerklank vinden in de media. Opzij verbond De Luizenmoeder al aan Zwarte Piet en #MeToo. Andere successen van die tegenbeweging: ‘Blank’ werd ‘wit’ in het NOS Journaal, een buste van graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen werd verplaatst in het Mauritshuis wegens diens slavernijverleden, voetbalcommentatoren van tv-programma VI kwamen onder vuur te liggen omdat ze grappen over homo’s en zwarte mensen maken.

Conservatieven vinden dit ergerlijke onzin en verzetten zich ertegen. ‘Wij zijn niet racistisch’ is het uitgangspunt, en dat laten we ons ook niet zeggen. Wie zich ergert aan die ‘politiek correcte’ tegenbeweging kan opgelucht lachen om De Luizenmoeder.

Elk schoolplein is anders, maar sommige ouders lijken op elkaar, ziet Merel Thie. Lees daarover: op het schoolplein

Grappen zijn geen meningen

Grappen zijn geen meningen. Met humor kun je ook het tegendeel bedoelen van wat je zegt. Je kunt een mening overdreven uitvergroten, met als onderliggende boodschap: gelukkig denken wij daar anders over. Een goede grap kan verwarring zaaien onder de kijkers: vinden wij dit? Klopt het wel? Goede humor zoekt de grens op en doet een beetje pijn. Aan de andere kant kunnen de grappenmaker en zijn publiek zich ook veilig verschuilen achter het meerduidige karakter van humor: je meent het wel, maar als je erop wordt aangesproken zeg je dat ‘het maar een grapje’ was.

Lees ook het onderwijsblog van wiskundeleraar Karin den Heijer: Leraar wiskunde: parttime baan voor de luizenmoeder

In De Luizenmoeder komen de racistische opmerkingen uit de mond van de witte juf Ank, een verzenuwde controlfreak met wie weinig kijkers zich zullen identificeren. Ze probeert haar politiek incorrecte gedrag te maskeren met het politiek correcte dogma: „Dit vinden wij niet raar, maar heel bijzonder”, waarmee ze de pijnlijke situatie alleen maar verergert. De racistische opmerkingen zijn bedoeld om aan te tonen hoe verschrikkelijk en hypocriet deze vrouw is. Dat terwijl de niet-witte slachtoffers van haar gedrag in de serie sterk en sympathiek overkomen: ze laten merken dat juf Anks gedrag niet oké is, maar maken er verder geen punt van. Zo gezien zijn dit geen racistische grappen, maar grappen over racisme. De beoogde reactie van de makers lijkt: hier zijn wij het dus niet mee eens.

Op het einde van haar tv-recensie in AD maakt Angela de Jong een onverwachte draai. Na eerst nog zo heerlijk te hebben gelachen om „huidskleur en spleetogen” concludeert ze nu: „Hierom lachen, dat kan écht niet meer. En dat maakt De Luizenmoeder honderd keer interessanter en effectiever dan al het gedram van de Sylvana’s van deze wereld.” Blijkbaar ziet De Jong de grappen juist als effectief anti-racistisch: bedoeld om alledaags racisme aan de kaak te stellen.

Beide lezingen – het is politiek incorrecte humor, of juist niet – passen in wat Gloria Wekker in Witte onschuld de paradox van ras in Nederland noemt: „De passie en agressie die ras oproept, terwijl het bestaan van ras en racisme tegelijkertijd in alle toonaarden wordt ontkend.” De witte kijker denkt: wij zijn anti-racistisch dus mogen we best op zijn tijd lachen om een racistische grap. Dat lucht op.

Lees ook de tv-recensie: De Luizenmoeder is terecht een hit

Correctie 2 februari: ‘participizza-avond’ is vervangen door ‘ouderavond’. De participizza’s komen pas op de tweede ouderavond.