State of the Union toont ongekende verdeeldheid

Trumps toon was zalvend en patriottisch. Maar zijn boodschap was als vanouds ‘America First'. De kans op een compromis over immigratie is na de toespraak uiterst klein geworden.

President Donald J. Trump houdt zijn eerste State of the Union in het Huis van Afgevaardigden. Foto Shawn Thew/EPA

Donald Trump zou zijn eerste officiële State of the Union gebruiken om Amerika na een jaar van extreme polarisatie te verenigen, zei het Witte Huis vooraf. Maar de jaarlijkse toespraak van de Amerikaanse president, dinsdagnacht voor het verzamelde Congres, werd een demonstratie van politieke verdeeldheid. Trumps toon was zalvend en patriottisch. Maar de boodschap was als vanouds America First, en deed denken aan die van de campagne van 2016.

In de zaal van het Huis van Afgevaardigden, waar Trump zijn toespraak hield, was te zien hoe verdeeld het politieke klimaat is. De Republikeinse Congresleden, links van Trump, hebben hun afkeer van Trump laten varen. Als één man stonden ze keer op keer op om de president toe te juichen. Voor het eerst in de geschiedenis van de State of the Union werd er langdurig gescandeerd: ‘USA! USA! USA!’

Rechts van Trump zaten de Democraten in hun stoelen: wegkijkend, met hun telefoon spelend, afkeurend het hoofd schuddend. Nancy Pelosi, de leider van de Democraten in het Huis, had haar fractie vooraf geïnstrueerd Trumps toespraak niet te onderbreken. Maar steeds luider werd het gesis, gegrom en boegeroep, zeker toen Trump over immigratie praatte.

Dit onderwerp was vooraf de belangrijkste test voor Trumps wil om te verzoenen. Trump moet de komende dagen met beide partijen onderhandelen over de toekomst van honderdduizenden migranten die als kind naar de Verenigde Staten zijn gekomen, en niet de juiste papieren hebben. De Democraten dreigen met een nieuwe sluiting van de overheid op 8 februari als er geen oplossing is voor deze groep, de zogeheten ‘Dreamers’.

Trump herhaalde weliswaar een eerdere belofte dat hij bereid is 1,8 miljoen migranten de kans te geven op een Amerikaans paspoort. Maar hij verbond er strenge voorwaarden aan: een muur aan de grens met Mexico, een einde aan gezinshereniging en een einde aan visa via een loterij.

Immigranten als criminelen

Minstens zo belangrijk was de retoriek, die deed denken aan de manier waarop hij immigranten tijdens zijn campagne afschilderde als criminelen. „Decennialang hebben open grenzen gezorgd dat drugs en bendes onze kwetsbaarste gemeenschappen binnenstroomden.” Trump besteedde vervolgens een lang deel van zijn toespraak aan de criminele bende MS-13. „Veel leden maakten gebruik van mazen in de wet, en kwamen ons land binnen als onbegeleide minderjarigen.”

Trump verbond immigratie aan criminaliteit, en verbond onrealistische voorwaarden aan een oplossing voor de Dreamers. Hij zei: „Amerikanen zijn óók Dreamers.” Dat was niet de verzoenende taal die Democraten hoopten te horen. De kans is na de State of the Union uiterst klein geworden dat er voor 8 februari, de nieuwe deadline voor een sluiting van de overheid, een compromis komt.

Voor de Republikeinen was Donald Trump dinsdagnacht de president zoals ze hem willen. Hij somde de conservatieve resultaten op die hij het afgelopen jaar bereikt heeft. Er is een conservatieve belastingwet ingevoerd, er zijn conservatieve rechters benoemd, een deel van de collectieve zorgverzekering Obamacare is ontmanteld.

Even een gewone president

Republikeinen konden deze avond even hun ogen sluiten, en doen of Donald Trump een gewone Republikeinse president is. Er waren even geen tweets, geen Rusland-onderzoek, geen oorlog tegen de inlichtingendiensten en de FBI. Dat verklaart de tientallen staande ovaties.

Maar Trump kwam met opvallend weinig plannen, hoewel een State of the Union daar juist voor bedoeld is. Nieuwe voorstellen had hij niet, behalve dat hij de omstreden gevangenis Guantánamo Bay open wil houden. Over de economie praatte hij nauwelijks. Trump stond liever langdurig stil bij drugs en criminaliteit en immigratie, waardoor de toespraak de sfeer kreeg van die tijdens zijn inauguratie, toen hij het had over „een Amerikaans bloedbad”.

Zelfs in de State of the Union, de best voorbereide toespraak van een president, bleef Trump dichtbij de alarmistische toon die hem groot maakte. Maar de Republikeinse Partij, die afstevent op een mogelijk grote nederlaag bij de tussentijdse verkiezingen in november, heeft ook nieuwe plannen nodig, en nieuwe inspiratie. Die kon Trump niet geven.

Geef het memo vrij

De interessantste en meest polariserende woorden sprak Trump een paar seconden voor hij de zaal verliet. De toespraak was afgelopen, en Trump liep handenschuddend naar de uitgang. Een Republikeins Congreslid, Jeff Duncan, schoot hem aan en zei: „Geef het memo nou maar vrij.” Een tv-camera registreerde het gesprek.

Duncan doelt op een notitie die vrijwel niemand kent, maar die een explosieve status heeft in Washington. Een Republikein, Devin Nunes, zou in die notitie aantonen dat de FBI bevooroordeeld is tegen Trump is. De Republikeinen willen de memo vrijgeven, maar dat zou vrijwel zeker voor een totale escalatie zorgen van het conflict tussen Trump en de FBI, en dat tussen Democraten en Republikeinen. Het zou bovendien het Rusland-onderzoek van Robert Mueller in gevaar kunnen brengen.

Degene die nu moet beslissen over het vrijgeven van de notitie, is Trump zelf. Hij heeft het document gekregen, en moet de komende dagen een afweging maken. Tegen Congreslid Duncan liep hij daar al op vooruit. Hij zei: „Maak je geen zorgen, honderd procent.” Toen hij geen script meer had, toonde Trump wat zijn verzoenende toon deze avond waard was.