Opinie

    • Maxim Februari

Hoe een app van 99 cent de eindtijd inluidt

In The New York Times lees ik over een app die je vijf keer per dag laat weten dat je doodgaat. Niet nu, maar ooit. De herinnering aan je sterfelijkheid kost je 99 dollarcent en is vrij van advertenties, ze is er alleen op gericht je spiritueel bij de les te houden. Nu zou ik nooit over het onderwerp beginnen als je er niet, zoals op alle onnozelheden, een cultuur-filosofische beschouwing op los kon laten en dat doet The New York Times dan ook.

De huidige generatie ouderen is niet erg bevattelijk voor de dood, staat er. Babyboomers gaan er prat op dat ze leidinggeven aan hun lichaam als aan een onderneming. Ene Tracy Morgan, psychoanaliste te New York, zegt dat ouderen de dood het nakijken willen geven. „De dingen mogen uit de hand lopen, maar zij denken: ik eet goed, ik sport, ik ben verdomde braaf, ik kan mijn gezicht laten verjongen, ik kan mijn vruchtbaarheid regelen, ik overleef het allemaal wel. Zelf heeft ze de app ook geïnstalleerd. „Als je meester bent over de dood, ben je de ultieme ondernemer.”

Zet hier de lichtelijk dystopische neiging van de jeugd naast. De apocalyptische angst die volgens een in The New York Times geciteerde historicus al broeit in opgroeiende generaties sinds het eind van de jaren negentig. Doodsangst, levensangst, de angst dat alle dingen ten einde komen. Samen zorgen deze bestaansoverdenkingen volgens de krant voor een zwartgallige draai in het sociopolitieke bewustzijn. En zo zijn we weer thuis. Apps zijn niet zo maar apps. Het zijn tekenen van deze gruwelijke tijden.

Om hier niet voor onder te doen, wil ik ook best een commentaar geven op die mistroostige optelsom van controledwang en pessimisme. Je hoeft op een willekeurige dag maar een krant op te slaan of je ziet de mens in de weer met levensbeheer. De pil, de Nederlandse donorwet, baby’s die in laboratoria worden gemaakt ‘om de risico’s van zwangerschap weg te nemen’, kunstmatige baarmoeders in Amerika, kunstmatige spermacellen uit de embryonale stamcellen van muizen: het toont allemaal het ultieme ondernemerschap van de mens die langs alle kanten probeert de dood eronder te houden.

En dat dus gepaard aan een ondergangsstemming die het gevoel geeft dat juist deze technologieën ons aan de rand van de afgrond brengen. Hoe meer greep je probeert te krijgen, hoe meer je de greep verliest. Hoe vruchtbaarder je in al die laboratoria probeert te worden, hoe sterieler je je voelt. Klonen de Chinezen opeens apen? Straks klonen ze mensen! Dat is geweldig, want dat geeft de mens nog grotere controle over de dood. Dat is verschrikkelijk, want onnatuurlijk en een eerste stap op weg naar het einde.

Vruchtbaarheid en steriliteit: de nieuwe tijd lijkt ons beide tegelijk te brengen. Onsterfelijkheid en ontmenselijking. Bloei en verderf. Hoe lastig het is een houding te bepalen tegenover deze dubbele resultaten blijkt wel uit het commentaar van de respectabele wetenschapsjournalist Philip Ball dat ik ergens tegenkom. Hij heeft het over het mogelijke klonen van mensen. Wat moet je daarmee? Blij zijn of bang? Er voor of juist tegen?

In The Guardian schrijft Ball een raadselachtige zin. Daaruit blijkt hoe lastig het is een oordeel te vormen over die paradoxale situatie waarin controle tot controleverlies leidt en vooruitgang tot eindtijdstemming. „Hoewel het reproductieve klonen van mensen dwaas zou zijn en een degelijke motivatie ontbeert”, schrijft hij, „is dat geen verontschuldiging voor sommige van de ongegronde redenen die er vaak tegenin worden gebracht.” Met andere woorden, er zijn geen argumenten voor de vooruitgang, en dus moet je ertegen zijn. Maar de argumenten tegen deugen niet, en dus is de tegenstand apocalyptisch.

Zo zijn we van een app van 99 dollarcent via zwartgalligheid in het sociopolitieke bewustzijn opgestegen naar de vraag hoe je moet argumenteren rondom technieken voor levensbeheer. En ik zou een belabberde intellectueel zijn als ik niet nog een laag boven op die discussie zou kunnen leggen. Op een hoger niveau kun je dit hele verhaal namelijk ook nog eens duiden als een laatste stuiptrekking van het modernisme. Laatste oprisping van de gedachte dat we alles kunnen voorzien en beheersen en dat kennis ons macht geeft.

Nu de grenzen tussen natuur en cultuur vervagen, net als de grenzen tussen mens en materie, is het niet langer vanzelfsprekend dat de mens het leven zal kunnen beheersen. Vandaar die eindtijdstemming, die misschien niet het einde der tijden begeleidt, maar wel het eind van een tijdperk. Nou ja, nogal deftige conclusie naar aanleiding van een app van 99 cent. Laten we voorlopig die app maar gewoon op haar woord blijven geloven als ze appt dat we dood gaan. Dat geeft een prettig soort houvast in het leven.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.

    • Maxim Februari