Nieuw schandaal voor Duitse auto-industrie. Vier vragen

Een lobbyclub voor Duitse autoconcerns liet experimenten uitvoeren op apen en mensen. Wat is er precies gebeurd?

Foto Alex_Ishchenko

De Duitse auto-industrie is opnieuw in opspraak geraakt, nu blijkt dat zij voor experimenten apen en zelfs mensen urenlang de uitlaatgassen van dieselauto’s heeft laten inademen in afgesloten ruimtes. Het nieuws heeft in Duitsland tot grote verontwaardiging geleid, en excuses van de industrie.

  1. Wat is er precies gebeurd?

    In een laboratorium in de Amerikaanse staat New Mexico werden in 2014, als experiment, tien Java-apen vier uur lang vastgehouden in afgesloten, glazen hokjes waar de uitlaatgassen van een dieselauto (VW Beetle) in werden geleid. Ter afleiding kregen ze tekenfilmpjes te zien. Het experiment moest testen wat het effect van de uitlaatgassen op de gezondheid van de apen was.

    De test werd uitgevoerd in opdracht van een Duitse lobby-organisatie, EUGT, die door de autoconcerns VW, Daimler en BMW gefinancierd werd. De lobbyclub moest berichten tegenspreken over de schadelijkheid van diesel voor milieu en gezondheid. De EUGT, die in 2017 werd opgeheven, moest vooral laten zien dat de nieuwe dieselauto’s die als ‘Clean Diesel’ op de Amerikaanse markt gebracht werden, schoon waren.

    Het nieuws over de apentest werd eind vorige week naar buiten gebracht door The New York Times. De krant putte onder meer uit documenten van een rechtszaak tegen een VW-manager die betrokken was bij het dieselschandaal: de plaatsing van frauduleuze software in dieselauto’s waardoor de uitstoot van de schadelijke stikstofoxiden in testsituaties veel lager was dan op de weg.

    Zondag raakte de affaire in een stroomversnelling, toen bleek dat EUGT in Duitsland, aan de universiteit van Aken, onderzoek naar het effect van uitlaatgassen had laten doen met ménsen als proefkonijnen. Daarbij werden 25 jonge, gezonde mensen een maand lang één keer per week gedurende drie uur blootgesteld aan wisselende concentraties stikstofdioxide, één van de schadelijke stoffen in uitlaatgassen.

    Lees ook: Is er met mijn Volkswagen gesjoemeld? En nog zeven vragen over de dieselfraude

    Er werd geen schade vastgesteld aan hun gezondheid, blijkens het onderzoeksverslag uit 2016. De leider van het onderzoek verklaarde tegenover het persbureau DPA dat de test niet in verband stond met het dieselschandaal, maar gericht was op stikstofdioxide die mensen op hun werkplek binnen krijgen.

  2. Hoe reageert de industrie?

    De Duitse auto-industrie beseft dat de affaire een nieuwe klap voor haar imago kan betekenen. Volkswagen, dat de leiding gehad lijkt te hebben bij het verstrekken van de onderzoeksopdracht, heeft zich zaterdag voor de dierproeven verontschuldigd. Daimler en BMW distantieerden zich van de studie.

    De machtige voorzitter van de ondernemingsraad van VW, Bernd Osterloh, eiste dat de kwestie ‘personele consequenties’ heeft voor de verantwoordelijke bestuurders. VW-president-commissaris Hans Dieter Pötsch noemde wat er gebeurd was „totaal onbegrijpelijk”. „In naam van de volledige raad van commissarissen distantieer ik me nadrukkelijk van zulke praktijken. De zaak moet volledig opgehelderd worden.”

  3. Wat zegt de politiek, en waarom is er zoveel ophef?

    De Duitse politiek heeft scherp afwijzend gereageerd, ook al was de commissie van de bondsdag die het dieselschandaal onderzocht al in 2016 op de hoogte gebracht dat uitlaatgassen op dieren waren getest. Zij namen daar toen geen aanstoot aan.

    „Deze tests op apen en zelfs mensen zijn ethisch op geen enkele manier te rechtvaardigen”, zei Steffen Seibert, de woordvoerder van bondskanselier Merkel (CDU), maandag. „De woede van veel mensen is absoluut begrijpelijk.” Hij eiste snel nadere opheldering.

    Demissionair minister van Verkeer Christian Schmidt (CSU) zei „geen enkel begrip” te hebben voor proeven die „niet de wetenschap dienen, maar uitsluitend public relations-doelen.” Minister van Milieu Barbara Hendricks (SPD) noemde de proeven „ongehoord” en „afschuwelijk”.

    De brede verontwaardiging in Duitsland heeft slechts voor een deel te maken met het feit dat de auto-industrie na het schandaal met de sjoemelsoftware voor dieselauto’s, dat in 2015 naar buiten kwam, nu opnieuw toont zich verheven te achten boven regels en morele normen. Hoewel vrijwel niemand er openlijk naar verwijst, speelt ook mee dat de kwestie extra beladen is vanwege de associaties die proeven op mensen, en het gebruik van gas in een afgesloten ruimte, in Duitsland nu eenmaal oproepen met de genocide op de joden in de periode het van het nationaal-socialisme (1933-1945).

  4. Hoe schadelijk zijn de uitlaatgassen van het wegverkeer?

    Gezondheidsschade ontstaat vooral door fijnstof en stikstofoxiden. De uitstoot daarvan door het verkeer is moeilijk te onderscheiden van de uitstoot door landbouw en veeteelt, lucht- en scheepvaart, industrie en houtkachels. Maar deze roetuitstoot in Nederland lijkt sprekend op een kaart met grote steden en hun verbindende snelwegen.

    De Gezondheidsraad schatte begin deze maand dat jaarlijks 12.000 mensen in Nederland één of meer maanden eerder overlijden door luchtverontreiniging. Drie jaar geleden becijferde het RIVM een gemiddeld levensverwachtingsverlies van 4 maanden door stikstofoxiden en 9 maanden door fijnstof.

    Roetuitstoot (wat in fijnstoftermen grotendeels hoort bij zeer fijn stof van kleiner dan 2,5 micrometer (PM2,5)) komt grotendeels van het wegverkeer en luchtvaart. Rond Schiphol is de roetuitstoot groter dan 1,5 microgram per kubieke meter. Langs de snelwegen en in stadscentra 1,2 tot 1,5 microgram en op de Waddeneilanden beneden de 0,4 microgram. Iedere langdurige blootstelling aan 0,5 microgram extra per jaar verkort het leven met gemiddeld drie maanden, schat het RIVM. Het verschil in levensverwachting op grond van roet tussen waddeneilanden en stadscentra is dus ongeveer 6 maanden, ten nadele van de stadsbewoners.

    En wat al het PM2,5-fijnstof betreft: als Nederland aan de jaargemiddelde norm van 10 microgram per kubieke meter van de Wereldgezondheidsraad zou voldoen (nu zitten we daarboven), stijgt de gemiddelde levensduur met 3 maanden, worden er 800 minder kinderen met een te laag geboortegewicht geboren, zijn er 1.700 minder ziekenhuisopnamen ten gevolge van luchtweg- en hart/vaataandoeningen, is er een flinke afname van astmaklachten en zijn er 1,5 miljoen minder ziekteverzuimdagen. Het staat allemaal overzichtelijk op een luchtverontreinigingswebsite van het RIVM.

Tekening Kamagurka