Uittocht uit voormalig IS-gebied

Jihadgangers Of Xaviera S. wordt berecht in Turkije of wordt uitgeleverd aan Nederland, is onduidelijk.

Vrouwen lopen door de Syrische stad Raqqa, waar IS in oktober 2017 verslagen is. Foto Delil Souleiman/AFP PHOTO

De arrestatie van de Nederlandse Syriëganger Xaviera S., twee weken geleden in Turkije, is een nieuwe aanwijzing dat sprake is van een uittocht uit het voormalige IS-gebied. Vorige week werden ook twee Nederlandse Syriëgangers onder begeleiding van de marechaussee van Turkije naar Nederland gevlogen. Ze werden bij aankomst op Schiphol aangehouden.

S. uit Apeldoorn (24) werd opgepakt bij een operatie van de Turkse politie in de zuidoostelijke provincie Sanliurfa. In totaal werden dertien buitenlandse terreurverdachten en twee Syrische smokkelaars aangehouden. Onder hen was de Algerijn Dadi M., die in Nederland heeft gewoond, in 2002 werd opgepakt wegens terrorisme, en in 2009 tot ongewenst vreemdeling werd verklaard. M. en S. staan beiden op Nederlandse terrorismelijst.

S., een kind van een Antilliaanse vader en een Nederlandse moeder, vertrok in maart 2014 naar Syrië. „Ik volgde haar toen al een tijdje via Facebook”, zegt Marion van San, een sociologe van de Erasmus Universiteit die onderzoek doet naar families van Syriëgangers. „Ze had een moeilijke jeugd gehad, was op haar vijftiende moeder geworden, en had lange tijd geen vaste verblijfplaats.” Ze vond houvast in de islam, waarmee ze in aanraking kwam via haar zus. „Na haar bekering is ze razendsnel geradicaliseerd”, zegt Van San. Ze trouwde met Anis Z., een 23-jarige jongen uit Den Haag, die vlak daarna naar Syrië vertrok. Een maand later reisde S. hem achterna. „Voordat haar moeder er erg in had, was ze vertrokken”, zegt Van San.

AIVD en MIVD varen andere koers

Het is nog niet zeker of Xaviera S. zal worden uitgeleverd aan Nederland of zal worden berecht in Turkije. Er zitten in totaal vier Nederlandse Syriëgangers vast in Turkije. Twee van hen, Oussama A. (22) uit Utrecht, en Reda N. (23) uit Leiden, worden in Turkije vervolgd. Nederland heeft om hun uitlevering gevraagd, maar de Turkse autoriteiten hebben daar geen gehoor aan gegeven.

Het is onduidelijk wanneer Turkije besluit tot uitlevering en wanneer het zelf tot vervolging overgaat. Wellicht hangt dat af van bewijs dat Turkse aanklagers hebben verzameld. De vader van Reda N. vermoedt dat zijn zoon in Turkije terechtstaat omdat ze wordt verdacht van het beramen van een aanslag in Turkije, zegt Van San.

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Dick Schoof is er niet blij mee dat Nederlandse Syriëgangers in Turkije worden vervolgd. Hij vindt dat ze in Nederland berecht moeten worden. Maar na een veroordeling in Turkije kunnen ze niet voor dezelfde vergijpen in Nederland vervolgd worden.

Voor zover bekend zijn er 290 Nederlanders afgereisd naar Syrië en Irak. De meesten hebben zich aangesloten bij IS. Zestig van hen zijn omgekomen, vijftig teruggekeerd. Dat betekent dat nog 180 vermeende Nederlandse jihadisten in de regio rondzwerven. De AIVD verwacht dat het aantal terugkeerders de komende tijd „druppelsgewijs” stijgt.

Als ze geluk hebben kunnen terugkeerders gebruikmaken van dezelfde smokkelnetwerken die hen naar Syrië hebben gebracht, zegt Ismail Saymaz, een journalist van de Turkse krant Hürriyet, die onlangs een boek over IS in Turkije publiceerde. „De Turkse politie houdt die netwerken nauwlettend in de gaten, maar de grens is 900 kilometer lang, en smokkel is het oudste ambacht in de regio. Sinds de val van de Iraakse stad Mosul zijn 800 tot 900 vermeende jihadisten erin geslaagd Turkije binnen te komen.”

De Nederlandse overheid biedt geen bijstand aan terugkeerders. Die kunnen pas om bijstand vragen als ze zich melden bij een Nederlandse ambassade of consulaat. Hoe Nederland zich vervolgens opstelt, hangt af van de situatie. Daarbij varen de AIVD en de MIVD volgens diplomatieke bronnen een andere koers. Vanwege de gevoeligheden rond terrorisme in Nederland zou de AIVD niet snel geneigd zijn om zich in te zetten voor terugkeer. De MIVD zou eerder een deal willen sluiten met terugkeerders, in ruil voor waardevolle informatie.

Nederland heeft om de uitlevering van S. gevraagd. Haar familie hoopt dat Turkije daar gehoor aan geeft. Het nieuws over haar arrestatie hebben ze nog niet verteld aan haar zoontje, die in Nederland is achtergebleven en niet weet waar zijn moeder is. „Ik heb ze aangeraden met hem te gaan praten”, zegt Van San. „Want hij is zwaar getraumatiseerd door het plotselinge vertrek van zijn moeder.”

Correctie 26-01-2017: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Reda een vrouw is. Reda is een man.