Recensie

Merkel, een tussenbalans

Angela Merkel

De Duitse kanselier is nog niet klaar met haar werk, schrijft historicus Frits Boterman in zijn nieuwe boek. Vooral niet met haar buitenlandse politiek.

Even leek het einde dichtbij. Maar na een emotioneel debat en met krappe meerderheid gaf een speciaal SPD-congres zondag j.l. toch groen licht voor de vorming van een regeringscoalitie met de CDU/CSU. Het politieke leven van bondskanselier Angela Merkel werd weer eens verlengd.

En dat is voor haar erfenis maar goed ook. Want het ‘Merkelschap’ is ook na twaalf jaar nog niet voltooid. De crises van Merkel zijn nog steeds niet helemaal afgewikkeld, haar nalatenschap is nog ongewis: mevrouw Merkel, u bent nog niet klaar. Die conclusie dringt zich op na lezing van het nieuwe boek van vooraanstaand Duitsland-kenner Frits Boterman.

Het boek draagt weliswaar als titel Het land van Merkel, maar centraal staat Merkels buitenlands beleid. Het is daarom een welkome aanvulling op de inmiddels aanzienlijke Merkel-bibliotheek. De nadruk ligt nu eens niet op haar carrière – van domineesdochter in de DDR met een tik voor wiskunde tot de cover van Time. De nadruk ligt op de grote crises van deze tijd: Griekenland, Oekraïne, vluchtelingen, terreuraanslagen en het aantreden van Donald Trump met het bijbehorende geknetter op de trans-Atlantische lijn.

Boterman beschrijft Zeitgeschichte, dat wil zeggen actueel verleden. Verleden, zó jong, dat het nog steeds bezig is de wereld vorm te geven. Er is al meer ordening en overzicht dan site en krant dagelijks bieden, maar veel minder analyse en betoog dan een tragere beschouwing mogelijk zou maken.

Het Land van Merkel is actueel – het verscheen na de Bondsdagverkiezingen van september j.l. – maar soms ook droog en opsommerig. Dan stapelt Boterman in hoog tempo belangrijke feiten, zonder dat er een expliciete link met Merkel wordt gelegd. Dat is jammer, maar Merkel is zó belangrijk, dat ze ook tussentijdse bestandsopnamen verdient.

In het afgelopen decennium raasde Europa van de ene crisis naar de andere. Merkel zat er middenin en probeerde de gebeurtenissen in de greep te krijgen. Ze deed dat meestal ‘na aanvankelijke aarzeling’, een vaak bekritiseerde aanpak, gevat in het heerlijke Duitse werkwoord ‘merkeln’. Maar met aarzelen alleen was ze nooit zo ver gekomen. Ze kon ook knopen doorhakken. Ze probeerde problemen vaak te depolitiseren, maar liet zich op cruciale momenten leiden door diep gekoesterde overtuigingen. Ze liet Griekenland en de euro uiteindelijk niet in de steek. Ze stond op tegen de Russische president Vladimir Poetin in het Oekraïne-conflict en ze koos voor de immigranten.

Politiek is weerstand. De strenge Duitse lijn in de Griekse schuldencrisis bezorgde haar in Zuid-Europa een slechte naam, maar ze wist een implosie van Griekenland en de eurozone te voorkomen. Na ‘Wir schaffen das’ dachten veel Duitsers dat ze haar hand had overspeeld en Duitsland had opgezadeld met een onmogelijk probleem. Ze overleefde de kritiek, maar moest wel toezien hoe de nationaal-conservatieve AfD de derde partij werd.

Boterman neemt terecht tijd voor Merkels rol in Oekraïne. Dat Duitsland een vooraanstaande plaats inneemt in de EU is gezien het gewicht van het land logisch. Het is niet voor niets dat heel Europa met smacht wacht op een nieuwe Duitse regering opdat het post-Brexit-Europa vorm kan krijgen.

Merkel werd ook het wereldtoneel opgetrokken. In 2014 nam ze het voortouw in de Oekraïne-crisis. Ze koos de kant van Kiev, en was, schrijft Boterman, ‘onwankelbaar in haar toewijding om de westerse eenheid te bewaren.’ Streng in het opleggen van sancties, zocht ze tegelijkertijd het gesprek met Poetin, terwijl ze zich thuis de Moskou-gezinde politici, de Putinversteher, van het lijf moest houden. Ondanks enig succes, werd de zaak niet opgelost.

Oekraïne is één van de crises waar een nieuwe regering zich om moet bekommeren, stelt Boterman. Maar ook het vluchtelingenprobleem en de Griekenlandcrisis sudderen nog, evenals de vraag hoe de euro het beste bestuurd kan worden. Duitsland is intern verdeeld. Het werk is nog niet af.

Zolang Merkel nog op het toneel staat is een eindoordeel onmogelijk. Daar waagt Boterman zich dan ook niet aan. Ze heeft, stelt hij wel, geen succesverhaal te vertellen zoals haar voorgangers Adenauer (Westbindung), Brandt (Ostpolitik) en Kohl (hereniging en euro). Mogelijk dat ze samen met de ambitieuze Emmanuel Macron alsnog een kroon op haar werk kan zetten. Duitsland is sterk (economisch) en zwak (militair) tegelijk. Frankrijk is zo bezien een natuurlijke partner.

    • Michel Kerres