Het was de hoogste tijd voor #MeToo

#MeToo Sociale veranderingen hebben alles te maken met evenwicht, schrijft Alma Mathijsen. Pas als voor de gemeenschap chaos dreigt, is zij bereid tot aanpassingen.

Foto’s Istock, bewerking fotodienst NRC

‘Dat waren andere tijden”, zei mijn moeder. Ik was acht jaar oud en luisterde naar een verhaal over mijn grootmoeder die ik nooit had gekend. Mijn moeder vertelde hoe oma voor negen kinderen zorgde en een stukje van haar sukadelap afsneed als een van de broers zeurde dat een ander een groter stuk had gekregen.

„Hoefde zij niet te werken?” vroeg ik.

Ik herinner me dat ze lachte en haar papieren bijeenraapte om in de studeerkamer verder te werken. Ik trok mijn vader aan zijn mouw, terwijl hij bezig was ons avondeten klaar te maken.

„Waarom was het toen anders?”

Het heeft me altijd gefascineerd, waarom er sociale veranderingen plaatsvinden en vooral hoe die doorbreken. Het afgelopen jaar hebben vrouwen zich op grote schaal uitgesproken tegen grensoverschrijdend gedrag, van verkrachting tot een kneep in de billen zonder toestemming. Soms zit dat gedrag zo ingebakken in onze leefwereld dat het door sommigen niet eens wordt herkend als ongewenst. De geschiedenis zal ons leren of er sinds 2017 iets wezenlijks veranderd is in onze cultuur. Maar zijn er nu al patronen zichtbaar die erop wijzen dat we met een kanteling van gedachtegoed te maken hebben? Waar ligt de kiem voor een verandering? En waarom juist nu op dit moment?

De oude Grieken tot hedendaagse filosofen tot zelfs natuurkundigen hebben ideeën over sociale verandering. De afgelopen maanden probeerde ik zoveel mogelijk te lezen over de omwenteling van maatschappelijk gedachtegoed. Ik stuitte op onder anderen antropoloog Anthony F.C. Wallace. Volgens hem begint verandering met verhoogde stress van een aantal individuen. Eerst ziet de gemeenschap dit als een op zichzelf staand en individueel probleem. Maar hoe groter de groep die dezelfde stress ervaart, hoe eerder de maatschappij gaat inzien dat het een algemeen probleem is. Wat daarna volgt is chaos, de oude balans werkt immers niet meer. De gemeenschap is dan pas bereid om veranderingen door te voeren.

Ze kon beter haar mond houden, kreeg ze te horen

De theorieën van Wallace, die hij ontwikkelde rond 1956, zijn gebaseerd op andere tijden en bovendien richtte hij zijn onderzoek voornamelijk op inheemse Amerikaanse culturen. Toch zijn sommige aspecten nog actueel. Pas als de oude balans wankelt, is de meerderheid bereid om te veranderen, zegt hij bijvoorbeeld.

Wat zegt die theorie van Wallace over de vrouwen die zich als allereersten durfden uit te spreken tegen Hollywood-producent Harvey Weinstein? Dan moeten we eerst twintig jaar terug in de tijd, toen de Amerikaanse actrice Rose McGowan Hollywood-producer Harvey Weinstein beschuldigde van verkrachting. Ze kreeg te horen dat ze beter haar mond kon houden als ze haar carrière wilde voortzetten. Haar beschuldiging werd als een incident behandeld, ook al waren er veel meer vrouwen die leden onder Weinsteins gedrag. Weinstein zorgde binnen zijn bedrijf, Weinstein Company, voor een cultuur waarin het voor vrouwen haast onmogelijk werd om zich te beklagen. Zijn werknemers moesten een ‘code of silence’ ondertekenen. Iedereen hield zich stil, ook al wisten velen van zijn seksueel misbruik. Pas toen een grotere groep zich in oktober vorig jaar uitsprak, durfden andere vrouwen zich daarbij te voegen. Dat was het moment waarop de sneeuwbal begon te rollen. De oude balans was aan het kantelen.

Er zijn ook andere theorieën over sociale veranderingen. Onlangs zat ik met een goede vriend in een café. Paul de Lange is pas negentwintig en net gepromoveerd op een onderzoek naar de snaartheorie. Bij een biertje vroeg ik hem waarom vrouwen zich zo plotseling en massaal uitspraken over Harvey Weinstein, terwijl ze dat daarvoor niet deden. Is daar een wetenschappelijke verklaring voor? Paul boog voorover, zijn ogen glommen.

„Ken je het Nash-evenwicht?”

Het duurde even voordat ik erop kwam. Pas toen ik aan de film A Beautiful Mind dacht wist ik het weer. John Nash is vooral bekend omdat Russell Crowe hem in deze kaskraker speelde. De briljante wetenschapper en Nobelprijswinnaar Nash manoeuvreerde zich met behulp van rekensommen door het leven. Paul legde uit dat het Nash-evenwicht duidt op een speltheorie waarin het voor geen van de spelers zin heeft de regels of de strategie van het spel te wijzigen als anderen daarin niet meegaan.

Misschien zorgde het presidentschap van Trump voor een kookpunt

‘Als een persoon een elektrische auto koopt en de rest van de wereld normale auto’s blijft rijden, heeft het voor die persoon heel weinig zin. Het is duur en waarschijnlijk is het niet eens beter voor het milieu. Heel veel mensen tegelijk moeten deze onpopulaire beslissing nemen om winst te behalen, want als heel veel mensen elektrisch gaan rijden wordt dat goedkoper — zelfs goedkoper dan benzine — en wordt het goed voor het milieu.”

Paul nipte van zijn jenever en verzuchtte: „Dat is het paradoxale en cynische van de mens: we bevinden ons vaak niet in de ideale winstgevende situatie omdat het per persoon nadelig is, terwijl als iedereen het zou doen, het wel weer beter is. Zo is het leven.”

Ik zie duidelijke overeenkomsten tussen het Nash-evenwicht en de vrouwen die zich in het openbaar uitspraken tegen mannen als Harvey Weinstein. In het verleden was het voor individuele vrouwen te nadelig om hun ervaringen te delen. Ook al durfden sommigen dat wel, het geheel raakte pas in een stroomversnelling toen meerdere vrouwen naar buiten traden. De volgende keer dat iemand me vraagt waarom ook ik zolang mijn mond hield over wat ik als tiener meemaakte, zal ik niet zeggen dat ik me schaamde of dat ik bang was dat ik de schuld zou krijgen, maar zal ik het Nash-evenwicht aanhalen.

Chaos voorkomen

Het draait dus voor een groot deel om balans. Dat geldt voor de observaties van Wallace en voor het Nash-evenwicht. Ook in Nederlandse talkshows, waarin een tijdlang veel werd gepraat over #MeToo, was duidelijk te zien wie het evenwicht wilde veranderen en wie de balans in stand wilde houden. Ik keek met verbazing naar de tweede groep. Vaak waren het mensen die zelf geen seksueel misbruik hadden meegemaakt. Ik kon slecht begrijpen waarom ze niet wilden luisteren naar anderen die grensoverschrijdend gedrag wel aan den lijve hebben ondervonden. Hoe durfden ze te vertellen hoe een ander iets ervaart? Ik wilde vragen of ze weten hoe het voelt als iemand zich aan je opdringt en zijn schaduw over je heen laat vallen? Kennen ze de verstilling die dan over een lijf trekt, de dodelijke stilte? Hebben ze de angst gevoeld van een lichaam dat niet meer onder controle is? Hebben ze een lijf gehad dat alles voelt, maar niet in staat is om zich te verzetten? Hebben ze zich machteloos gevoeld?

Nu weet ik dat ze niets anders wilden dan chaos voorkomen.

Ze zijn bang dat seksualiteit compleet moet veranderen. Flirten zou niet meer mogen, machtsfantasieën zijn taboe en een nieuwe periode van preutsheid zou aanbreken. Toch heb ik nergens een stuk van een #MeToosympathisant gelezen waarin daartoe wordt opgeroepen. Onlangs ondertekenden honderd Franse vrouwen, onder wie Catherine Deneuve, een open brief waarin ze schrijven dat #MeToo is doorgeschoten en dat er een heksenjacht is ontstaan. Deneuve maakte uiteindelijk excuses aan slachtoffers van seksueel geweld, maar hield vol dat seksuele vrijheid niet mag worden ingeperkt. Een irrationale angst, die berust op een misverstand. Ze begrijpt niet dat het enige wat wordt gevraagd is dat seks en flirten gebeuren met wederzijdse toestemming. Daarbinnen kan alles, van verkrachtingsfantasieën tot aan missionarishouding.

Haar houding lijkt vooral te maken te hebben met onwil tot verandering, en het lijkt of er daardoor niet meer goed geluisterd wordt. Voor de mensen die zelf geen stress van grensoverschrijdend gedrag ervaren, is het makkelijk de hinder te negeren. Voor hen heeft het geen zin om in een staat van chaos te belanden, daarom zullen zij dat zolang mogelijk uitstellen. Maar juist het feit dat Deneuve teruggekomen is op haar eerdere verklaring is tekenend. Ze wankelt en dit is mogelijk een aanwijzing voor een permanente verandering. Denk aan de observaties van Wallace die ik eerder noemde: de bereidheid van de meerderheid om te veranderen is pas groot genoeg als de oude balans wankelt. De balans moet zodanig zoek zijn, dat er een nieuw evenwicht kan ontstaan. En dan zullen misschien ook andere Franse vrouwen zwichten voor de nieuwe realiteit.

Behalve antropologisch en natuurkundig kun je ook biologisch naar sociale veranderingen kijken, of misschien moet ik zeggen: metaforisch. Bioloog Elisabet Sahtouris vergelijkt maatschappelijke transitie met de metamorfose van een rups naar een vlinder. In het begin van de transformatie groeien kleine cellen die niet herkend worden door het lichaam van de rups. Omdat het immuunsysteem ze niet herkent, worden ze direct uitgewist. Als ze in aantal groeien en gaan samenwerken, wordt het immuunsysteem van de rups overgenomen. De kleine cellen bouwen een vlinder uit de materialen van de rups. Een heel nieuwe vorm van leven is ontstaan. Wanneer het patroon van verandering van de rups naar een vlinder als blauwdruk wordt gebruikt voor de mogelijke overgang waarin we ons nu bevinden, zijn we nog niet eens halverwege. Kleine cellen worden nog steeds vernietigd, al zijn er ook cellen die elkaar gevonden hebben en inmiddels noestig samenwerken.

Het privilege om gehoord te worden

Kijken we wél naar het individu, dan speelt positie een grote rol bij het moment waarop iemand zich uitspreekt. Ikzelf trad voor het eerst naar buiten in 2015, veertien jaar na het incident. Op mijn zestiende gebeurde er iets wat ik niet kon bevatten, iets wat mijn leven nog steeds in zijn greep heeft. Ik wist dat het verkeerd was, wat daar gebeurde. Maar toch zei ik niets. De redenen waarom ik me stilhield zal ik niet herhalen. Wel wil ik begrijpen waarom ik pas op mijn dertigste sprak. In die tijd schreef ik voor de krant, ik had drie boeken gepubliceerd en zat goed in mijn vel. Ik had middelen verworven die me geloofwaardig maakten.

Het verhaal borrelde al een decennium in mijn brein. Ik durfde het pas op te schrijven toen ik voelde dat ik gehoord zou worden. Dat zijn privileges die lang niet iedereen heeft, vrouwen moeten helaas vechten om geloofd te worden. Mensen die seksueel misbruik hebben meegemaakt moeten constant afwegingen maken. Heeft het zin om me uit te spreken? Maakt dat mijn positie nog zwakker? Zullen mensen me geloven? Pas toen de wijzer licht positief uitsloeg durfde ik te spreken.

Andere vrouwen durven meer. Zoals de Amerikaanse Tarana Burke. Zij begon in 2006 de MeToo-beweging en verspreidde die. Toen al kreeg die navolging, maar lang niet zoveel als in 2017. Dat laat alleen maar zien dat Burke nog meer op het spel zette, ze durfde een groter risico te nemen.

NRC sprak 23 mensen over hun ervaringen met seksuele intimidatie en misbruik. “‘Hé, het was toch een gebbetje’, hoor je achteraf”

In 2017 werd Donald Trump president, een seksist die door vele vrouwen is beticht van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Wellicht zorgde zijn aanstelling voor een kookpunt. Begin vorig jaar liep ik mee met de Women March, miljoenen vrouwen én mannen over de hele wereld gingen de straat op om hun onvrede te tonen en solidariteit te vieren. Dit was het jaar waarin duidelijk werd op wat voor gigantische schaal geweld tegen vrouwen wordt goedgekeurd. Tot op de dag van vandaag worden er geen consequenties verbonden aan Trumps gedrag jegens vrouwen. Hij komt ermee weg. Dat creëerde een voedingsbodem voor vrouwen om het zwaard te heffen. Het is duidelijk dat het niet langer een probleem van het individu is, zoals Wallace zou opmerken. Het evenwicht van Nash is uit balans. En de rups van Sahtouris kan onmogelijk nog elke veranderde cel uitwissen. Zullen we binnenkort een vlinder zien?

Lees ook het interview met Alyssa Milano: ‘#MeToo was in dit politieke rampjaar een perfecte storm’

Misschien sta ik over twintig jaar in de keuken met mijn dochter of nichtje, om een poedermaaltijd klaar te stomen die ervoor zorgt dat iedereen minimaal 120 jaar oud wordt, en zal ze me aan de mouw trekken.

„Waarom kwamen mannen als Trump, Lubbers en Woody Allen weg met hun gedrag?”

Ik hoop dat ik dan zal lachen en zeg: „Dat waren andere tijden.”