Graffiti gedijt bij inner city blues

Street Art

Als het om graffiti gaat, is Amsterdam een ‘unieke stad in de wereld’, blijkt uit een fotoboek over Amsterdamse street art.

Inmiddels verdwenen graffiti op de Tabakspanden in de Spuistraat, met links Dr Rat en ernaast Mandela. Werken van MMMarek, Bustart, Zaira, Jaber en Ox Alien. Foto’s Kees Kamper

‘Klaas komt’ stond in de tweede helft van de jaren zestig op veel Amsterdamse muren gekalkt. Wie daar verantwoordeliijk voor was, is nooit duidelijk geworden. De bedenker van de kreet is wel bekend: de anti-rookmagiër, performancekunstenaar en provo Robert Jasper Grootveld (1932-2009).

‘Klaas komt’ was de voorloper van de ‘kunstzinnige’ graffiti die in de jaren zeventig ook in Amsterdam op de muren zou verschijnen. Het is geen toeval dat graffiti in de tweede helft van dit decennium veranderde in wat nu street art heet. Niet alleen was de verfspuitbus toen goedkoper geworden dan een pakje sigaretten, maar ook beleefde het verval van de binnensteden in Amerika en Europa zijn hoogtepunt. En graffiti gedijt bij inner city blues: de blinde muren van dichtgetimmerde slooppanden zijn het canvas van de straatschilders.

Amsterdam is altijd „een unieke stad in de wereld” geweest als het gaat om graffiti en street art, schrijft Peter Ernst Coolen, conservator van het ‘promotieplatform’ en museum in oprichting Street Art Today, in het korte voorwoord in #StreetArt Amsterdam, het fotoboek van webdesigner en animatiemaker Kees Kamper. Al in de tweede helft van de jaren zeventig, toen ook de vervallen en deels gesloopte binnenstad van Amsterdam vol kleine en grote gaten zat, ontstond er een levendige street art-scene. Eerst was die verbonden met de punk- en kraakbeweging. Zo noemt Coolen Dr Rat, pseudoniem van de op 21-jarige leeftijd overleden Ivar Vics (1960-1981), een van pioniers van de Nederlandse graffiti. Op vele Amsterdamse muren schreef Dr Rat zijn naam in een soort gotische letters en tekende daarbij vaak een rattenkop. Samen met punkdichteres Diana Ozon richtte hij de punkclub DDT666 op. Een aankondiging van de club, zes grote, met ouderwetse kwast geverfde letters en cijfers, sieren nog altijd een muur in de Hondecoeterstraat. Het onbeholpen pionierswerk van de Nederlandse graffiti is het enige dat resteert van Dr Rats oeuvre.

De blinde muren van dichtgetimmerde slooppanden zijn het canvas van de straatschilders

Later, in de postpunktijd toen graffiti eerst een verbond aanging met hiphop en ten slotte met de skatescene, werden de composities van letters en veelal stripachtige afbeeldingen, steeds groter, diverser en kleuriger, zo blijkt uit #StreetArt Amsterdam. Hierin wemelt het van teksten in grote letters in knetterende kleuren die vaak zo complex zijn dat ze onleesbaar zijn en zo dynamische, abstracte composities zijn geworden.

Jarenlang sierde het zwart-witportret van Dr Rat, met zijn naam eronder, een deur van de Tabakspanden, de zes panden van de huisjesmelker Hendrik Tabak die in 1983 werden gekraakt en pas in 2015 werden ontruimd. De graffitipionier staat nu twee keer in #StreetArt Amsterdam. Eerst fotografeerde Kampers, die de afgelopen tien jaar honderden straatkunstwerken in Amsterdam vastlegde, het door MMMarek gemaakte portret vóór 2013 toen er op het rolluik naast de ode aan Dr Rat een zwart-wit kunstwerk van Bustart stond. Een paar jaar later fotografeerde Kamper Dr Rat opnieuw, toen Bustarts werk was vervangen door een groot portret van de in 2013 overleden Nelson Mandela.

Graffiti op diverse plaatsen in Amsterdam: gemaakt door Stinkfish (linksboven), Karski (rechtsboven), Bayp en Beast (linksonder) en omslag van het boek #StreetArt Amsterdam.

Stinkfish
Karski
Bayp en Beast
Graffiti op verschillende plekken in Amsterdam.

Kamper heeft de ongeveer achthonderd straatkunstwerken onveranderlijk frontaal gefotografeerd. Als schilderijen staan ze afgebeeld in #StreetArt Amsterdam, zonder context en met minimale toelichting. Bij de meeste kunstwerken staat slechts de naam van de makers – meestal een pseudoniem – vermeld, en soms zelfs dat niet.

Zo blijft het in #StreetArt Amsterdam gissen naar het waar, wat en hoe van de Amsterdamse straatkunst werken en lijkt het alsof alle graffiti in Amsterdam is geschilderd op één lange Berlijnse muur ergens op een desolaat industrieterrein. Maar misschien past dit gebrek aan informatie juist wel goed bij zo’n vluchtige en anonieme kunstvorm als graffiti. Want net zoals er van Dr Rat nog maar één armzalig werk resteert, zo zijn inmiddels ook veel straatkunstwerken, waaronder Dr Rat én Mandela in de Spuistraat, verdwenen in het opgeknapte en aangeharkte Amsterdam.

Treinen, bussen, metro’s: openbaar vervoerders hebben jaarlijks miljoenen kosten aan graffiti. Wie doen dit toch? Op pad met graffitispuiter Beaps.
    • Bernard Hulsman