Prinses Beatrix, geliefd door wat haar overkwam

Tachtig jaar Vandaag is Beatrix tachtig geworden. Als pensionada maakt ze tijd voor de tuin en haar kleinkinderen. ‘s Ochtends is ze vroeg wakker – macht der gewoonte. Tegen de avond, als het licht goed valt, kijkt ze naar het graf van Friso.

Foto Rijksvoorlichtingsdienst

‘Bye bye Beatrix!” Roddelblad Privé wist het in december zeker: „Haar TACHTIGSTE verjaardag grijpt zij aan om helemaal afscheid te nemen van wat vroeger haar volk was.” Volgens „de beste bronnen” zal prinses Beatrix rond haar verjaardag, komende woensdag, bekend maken dat ze zich helemaal uit de openbaarheid terugtrekt: officiële taken, banketten, werkvergaderingen met haar zoon – „Beatrix wordt onzichtbaar.”

De laatste keer dat Beatrix zich publiekelijk tot ‘haar’ volk richtte, was op maandag 28 januari 2013. Om zeven uur ’s avonds keek de – toen nog – koningin haar landgenoten recht in het gezicht en zei: „Zoals u allen weet, hoop ik over enkele dagen mijn 75ste verjaardag te vieren. Ik ben dankbaar dat het mij gegund is deze dag in goede gezondheid tegemoet te gaan.” Daarna kondigde ze haar aftreden aan.

De meeste hofdames waren tot die dag even onwetend gebleven van de troonsafstand als iedere andere Nederlander. Dat het deze dag zou zijn en dat het aftreden op zo’n korte termijn zou plaatsvinden, wisten maar een paar mensen: haar kinderen, de premier en enkele leden van de hofhouding.

Máxima had op De Eikenhorst de Volvo voorgereden. Willem-Alexander en de drie dochters waren ingestapt en zo gingen ze naar Huis ten Bosch. Bij hoge uitzondering zat de prinses zelf achter het stuur, een rechercheur volgde de auto. Ook Constantijn, Laurentien en Mabel kwamen die avond met hun kinderen bij moeder eten.

Friso was de afwezige. Hij lag al bijna een jaar in coma na een ski-ongeluk bij Lech. Beatrix en Mabel hadden de bevolking publiekelijk bedankt voor alle steunbetuigingen. Elke vrijdagavond was Beatrix naar het Wellington Ziekenhuis in Londen gegaan, waar ze Friso voorlas. Op zondag vloog ze dan weer terug. Als iemand voorzichtig informeerde naar het lot van haar zoon, antwoordde ze: „Wij zijn in Gods hand.”

Door de telefoon zei hofdame Miente Boellaard tegen de koningin: „Zo. Wat een besluit.” Beatrix gaf toe zelf ook wel wat opgewonden te zijn. „De koningin heeft er diep over nagedacht”, zegt Boellaard nu. „Het besluit is in vrijheid genomen.”

Beatrix keek vooral gespannen uit naar de reacties. De hofdame: „Hoe zal men ermee omgaan, vroeg ze zich af.”

Beatrix in april ’17 in Oranjestad, Aruba. Foto Patrick van Katwijk/Getty Images

In haar afscheidstoespraak zei Beatrix dat ze het volk „diep dankbaar [was] voor het vertrouwen dat u mij heeft gegeven”. Het klonk als een bezwering. Een leven lang heeft ze geprobeerd zich het toeval waard te tonen dat haar koningin maakte. De enige instantie die haar die waardering kon geven, was het Nederlandse volk, en juist daarvan is zij nooit overtuigd geweest.

Belastingvriendelijk

De belastingvriendelijke brievenbusfirma van haar jongste zus, een exclusieve vakantievilla van haar oudste zoon – er was nogal wat om tegenaan te schoppen de laatste jaren van haar koningschap. De berichtgeving in de traditionele media werd overvleugeld door de berichten van gewone Nederlanders op sociale media, naar inhoud en toon aardig samengevat in een tweet over de villa van Willem-Alexander en Máxima: „De kroonprins denkt zeker dat die kutburgers gek zijn.”

Maar een enkele ademtocht van Beatrix kon haar populariteit weer hoog opstuwen, zoals de zucht die ze op tv slaakte na een bizarre aanslag op de koninklijke toerbus in Apeldoorn, Koninginnedag 2009. Acht mensen vonden daarbij de dood, onder wie de dader.

Het lijkt wel of ze geliefder is door wat haar overkomt en hoe ze daarop reageert, dan door wat ze doet. Dat is misschien wel de tragiek van haar koningschap. Alle moeite die zij zich getroostte om haar functie te vervolmaken, heeft haar niet meer sympathie bezorgd, maar elk noodlottig incident was voor het volk genoeg om haar innig in de armen te sluiten.

De eerste golf reacties op de korte toespraak waarmee Beatrix haar abdicatie aankondigde, was overweldigend positief. In alle Europese kranten stonden loftuitingen voor de vorstin. Op de site van The Washington Post was het nieuws over Beatrix’ aftreden ondergebracht in de categorie ‘showbiz’. De weken daarna kwamen er duizenden brieven binnen op de Haagse paleizen. Volgens een snel uitgevoerde peiling van het actualiteitenprogramma EenVandaag onder 11.000 kijkers kreeg zij het rapportcijfer 8,2 voor haar koningschap. „Dat is leuk”, zei Beatrix over alle bijval.

Op 12 augustus 2013 overleed Friso op Huis ten Bosch aan „complicaties opgetreden ten gevolge van de hersenbeschadiging veroorzaakt door zuurstoftekort bij zijn ski-ongeval”. Hij werd in besloten kring begraven op de Nederlands Hervormde Begraafplaats in Lage Vuursche, aan de rand van Drakensteyn.

Wie in Lage Vuursche kasteel Drakensteyn passeert, ziet niet meer de open bospaden uit Beatrix’ verlovingstijd, waar in mei 1965 heimelijk de eerste schalkse foto’s van haar en Claus werden geschoten. Hekken van drieënhalve meter hoog ontnemen nu het zicht. Er staan camera’s, schijnwerpers en dichte struiken tussen de beukenbomen.

Als de marechaussee de poort bewaakt en de koninklijke standaard is gehesen, weet de voorbijganger dat de prinses thuis is. Het dorp stelt sinds haar komst hogere eisen aan de publieke ruimte – er komen immers meer toeristen. Op sommige plekken in de Dorpsstraat is het asfalt vervangen door klinkers. Een vervallen smederij is opgeknapt tot een historisch ogend buitenhuis. Er is een koningslinde geplant. Internet gaat sneller op alle smartphones sinds er een zendmast op het landgoed van Drakensteyn is geplaatst.

Maar de prinses zien de bewoners van Lage Vuursche niet vaak. Af en toe komt ze bij boekhandel Den Boer in Baarn. Ze eet weleens bij bistro Boschoord in Hollandsche Rading. En Willem van Oosterom, eigenaar van restaurant De Lage Vuursche, ziet haar door het dorp rijden, omringd door beveiligers in burger. „Ze is er wel”, zegt hij, maar niet zo aanwezig als vroeger. Toen fietste ze met de jongens door het dorp. En nog vroeger, eind jaren zestig, mocht de jonge Van Oosterom met alle kinderen uit het dorp voor Kerstmis bij Beatrix en Claus op het paleis komen. „Dan las ze een kerstverhaal voor. We zongen liedjes in de stal en kregen chocolademelk.”

Sinds ze weer prinses is, ontfermt Beatrix zich over haar vrienden, haar generatiegenoten.

Binnen de muren

Hoe ziet het leven binnen de acht muren van Drakensteyn eruit? Behalve beveiligers loopt er een lakei in haar buurt en een huishoudster. „Ze heeft ervoor gekozen daar alleen te leven”, zegt een oude vriend. „Dat heeft ze altijd goed gekund en na de dood van Claus is dat onontkoombaar geworden.” Ze voert telefoongesprekken; ze is „geen internetter”. Ze bezoekt Mabel en haar gezin regelmatig in het weekend; omdat ze zich verantwoordelijk voelt, maar ook voor haar plezier. De tijd die ze aan haar familie besteedt, hoeft ze niet langer te veroveren. Voormalige hofdames vergezellen haar vaak.

Sinds ze weer prinses is, ontfermt Beatrix zich over haar vrienden, haar generatiegenoten. In drukke tijden had ze die „op het ijs gezet”, zoals een vriendin het noemt. „Maar nu komen alle plantjes weer tot bloei.” Op haar tachtigste verjaardag, die ze op 3 februari in het Paleis op de Dam viert, verzamelt ze al die vrienden nog eens om zich heen, misschien wel voor de laatste keer.

Beatrix leidt het leven van een pensionada. De afgelopen vijf jaar heeft ze twee nieuwe knieën gekregen, waardoor lichamelijke inspanning haar ineens lichter valt. Bij een dansgala in november 2017 droeg ze schoenen van blauw satijn met hakjes. Beatrix, zegt een hofdame, heeft „edelmoedig” het ambt aan haar zoon en schoondochter overgedragen en gunt hun de glamour die daarbij hoort. „Wij hebben niet de garderobe van Máxima, wij hebben altijd hetzelfde kapsel”, zegt de hofdame.

Verdwijntruc

Is dat een aanwijzing voor de grote verdwijntruc van straks die Privé in december voorspelde? Het blad wees op de overdracht van een groot deel van landgoed de Horsten, dat Beatrix in november schonk aan Willem-Alexander. „De belangrijkste aanwijzing”, volgens de bronnen van Privé. Ook verkocht ze op 31 maart vorig jaar een monumentale villa aan de Lange Voorhout, het Russenhuis, aan een hotel.

Wordt haar tachtigste verjaardag dan inderdaad een dramatisch keerpunt? Vrienden van de prinses zeggen nadrukkelijk van niet. Het werk gaat door. Of zou de website van het Koninklijk Huis alleen bedoeld zijn om zand in de ogen te strooien. Daar staat op de agenda: „Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Beatrix opent vrijdag 9 februari in Museum Beelden aan Zee de tentoonstelling Utopia van André Volten.”

Nog altijd wordt ze vroeg wakker. Dat krijg je d’r niet meer uit, zegt een vriend van haar. Ze werkt niet meer zo hard of veel als in haar jaren als koningin. Er is meer tijd voor de tuin, voor de kleinkinderen. Ze zal altijd een dagdeel vrijhouden voor het beeldhouwen. Maar in het jaarlijks overzicht van de activiteiten van het Koninklijk Huis dat de Rijksvoorlichtingsdienst maakt, is te zien dat Beatrix een keer of dertig per jaar aantreedt. En telkens ontmoet ze dan Nederlanders die zichzelf weer even moeten inprenten: prinses, geen koningin, prinses.

De donderdagmiddag brengt ze door in haar atelier, dat is na haar abdicatie niet veranderd. Ze maakt bustes. Huub Oosterhuis, vriend van Claus: „Toen Friso stierf, zei ik: Nu een beeld van Friso. Dat duurt nog wel even, antwoordde ze.” Ze is er intussen misschien wel aan toe, denken haar vrienden.

Ze tuiniert, trekt onkruid uit de perken om haar huis en onderhoudt in één moeite door het graf van haar zoon, een beeldschoon rustbed, waarop in het voorjaar witte lenteklokjes en gipskruid bloeien.

In het overzicht van haar leven nemen het verlies van Friso en de dood van Claus een belangrijke plaats in. Ze kan zich inleven in het lijden van anderen, zegt een vriendin, „en als troost zegt zij het goede”. Huub Oosterhuis zegt: „Ze heeft in kleine kring weleens laten vallen dat ze een partner mist.”

Hoe ervaart ze de stilte na een leven met een volk dat ze maar moeilijk kon doorgronden? „Ze is er niet rouwig om dat ze niet langer in the picture is”, zegt de oude vriend. „Ze zal de laatste zijn die dat jammer vindt.”

Tegen de avond kijkt ze uit het raam naar het graf van Friso, vertelde ze aan een gast op een symposium in het Paleis op de Dam. „Dan valt er precies een lichtstraal op.”

    • Jutta Chorus