De wedergeboorte van Roger Federer

Tennis De 36-jarige Zwitser kan zondag in Melbourne zijn twintigste grandslamtitel winnen. Wat is de sleutel tot zijn onstuitbare opleving? „Je ziet de explosiviteit bij zijn afzet.”

Het is de combinatie van service en eerste paar slagen waarin Roger Federer met zijn agressieve, aanvallende spel kan domineren. Foto's AFP, AP, EPA

In zijn 21ste jaar als proftennisser – en misschien wel beter dan ooit. Roger Federer, onverwoestbaar fenomeen op zijn 36ste. Zonder setverlies plaatste hij zich bij de Australian Open voor de finale, waarin zondag de Kroaat Marin Cilic wacht. Zijn twintigste grandslamtitel lonkt – waar zeventien lang de bovengrens leek. Zijn wedergeboorte vorig jaar is geen stuiptrekking gebleken. Wat is de sleutel tot zijn onstuitbare opleving? Een analyse van de vernieuwde Roger Federer.

Groter racket, grotere sweet spot

Het wordt gezien als de belangrijkste verandering die Federer heeft doorgevoerd: sinds begin 2014 speelt hij met een groter en breder racketblad van 97 square-inch, waar hij voorheen met 90 square-inch speelde. De omvang van zijn racketblad is ongeveer met tien procent toegenomen, vertelt Timo van Driel, racketbespanner bij internationale toernooien.

Met zijn oude racket produceerde Federer regelmatig missers doordat de bal op zijn (kleinere) frame kwam, met name aan zijn backhandzijde. Federer heeft aangegeven dat zijn nieuwe racket – de Wilson Pro Staff RF 97 – meer snelheid creëert. Van Driel legt uit dat het blad een grotere sweet spot heeft waar Federer met name aan zijn voorheen zwakkere backhandkant van profiteert, door nu meer ‘in’ de baan te stappen en de bal met topspin weg te slaan.

Het heeft lang geduurd voordat Federer de switch maakte naar een groter racketblad. Van Driel vertelt dat de trend naar een groter blad al lang gaande was, grofweg sinds de eeuwwisseling. Federer bleef vasthouden aan zijn kleinere blad, met een plausibele reden: hij won er zeventien grandslamtitels mee.

Federer heeft bij ieder toernooi een medewerker van het gespecialiseerde bedrijf Priority One mee voor zijn materiaal. Van Driel trok in oktober bij het thuistoernooi van Federer in het Zwitserse Bazel een week lang op met een van zijn racketbespanners, die hem tot op detailniveau kon vertellen over de aanpassingen.

Het is van grote invloed geweest op zijn succes vorig seizoen, zegt Van Driel. „Iedereen zei vroeger tegen Federer: je moet instappen en het initiatief nemen in de rally. Maar met het huidige spel, met veel power en heftige topspin, kan je daar met een klein blad niet tegenop, hoe goed je ook bent.”

Cruciaal voor Federer is de trainingsstage geweest eind 2016 in Dubai, toen hij zich na een knieblessure voorbereidde op zijn rentree. Daar vond hij zichzelf als het ware opnieuw uit. Hij sloeg er duizenden backhands, kreeg meer vertrouwen om in te stappen en ‘door’ te slaan en voelde zich comfortabeler met het grotere racketblad – waar hij op dat moment nog geen grand slam mee had veroverd. Kort erop won hij de Australian Open, in de finale versloeg hij in een episch gevecht Rafael Nadal.

De lengtesnaren in het racket van Federer, zo vertelt Van Driel, zijn gemaakt van darm van runderen en de breedtesnaren van het meer reguliere polyester. Het merendeel van de topspelers kiest hiervoor. „De darmsnaren worden gemaakt in een fabriek in Frankrijk, die naast een slachthuis is gevestigd, daar halen ze de darmen vandaan.” De darmsnaar zorgt voor een optimaal balgevoel, zegt Van Driel. „Het is gevoelig spul, heel elastisch. Als je Federer hoort slaan, klinkt het nog steeds erg zacht. Dat komt omdat die darmsnaar erin verweven zit.”

Foto Dean Lewins/EPA

Zijn backhand is nu een beest

Federer heeft in 2017 de code van Nadal gekraakt. De Spanjaard geselde hem voorheen met zijn zware forehand topspinballen in Federers backhandhoek, waardoor de Zwitser tegen zijn natuur in naar achteren werd gedrukt en vaak een voorzichtige slicebal speelde.

De ommekeer kwam in de Australian Open-finale vorig jaar, toen Federer zijn enkelhandige backhand onbevreesd sloeg tegen Nadal: hij kwam meer in de baan en sloeg dóór in plaats van veelal de backhandslice. Zijn backhand werd een wapen.

Experts zeiden: Federer is beter dan ooit, omdat hij geen zwakke plek meer heeft. De backhand was „plotseling een beest”, schreef tennisanalist Craig O’Shannessy.

De verbeterde backhand tilt zijn gehele speltype naar een hoger niveau, zei coach, analyticus en oud-speler Brad Gilbert in een longread over Federer in The New York Times Magazine. Zijn backhandreturn is verbeterd en omdat hij de backhandhoek niet meer hoeft te beschermen, is zijn voetenwerk efficiënter.

De score Nadal-Federer in onderlinge ontmoetingen was tot vorig jaar 23-11. Maar in 2017 versloeg Federer zijn nemesis in alle vier de duels, in de laatste drie zonder setverlies. „Nadal gaat nooit meer van Federer winnen, behalve op gravel”, zegt Richard Krajicek.

Krajicek legt uit. Fysiek, mentaal en tennistechnisch zijn de drie bepalende factoren in het tennis. Federer is in zijn ogen altijd de beste tennisser geweest van de twee en fysiek was Nadal de sterkste. Krajicek: „Dat balanceerde zich uit. Doorslaggevende factor was het mentale. Nu is Nadal fysiek een stuk langzamer, die knie is niet lekker, hij is wat ouder. Iedereen heeft het over de geslagen backhand van Federer, maar dat vind ik onbelangrijk. Nadal is gewoon trager geworden, zijn ballen komen steeds makkelijker terug. De passings die Nadal normaal maakte, haalt hij nu niet, of zo moeilijk dat het een makkelijke bal is voor Federer.”

De pure liefhebber in hem is altijd gebleven

Federer zit carrièretechnisch in bonustijd. Anderhalf jaar terug vreesde hij nog dat zijn loopbaan zou kunnen eindigen, vanwege de knieblessure. In al zijn optredens – zijn trainingen, zijn wedstrijden, zijn interviews – lijkt Federer meer dan eens te genieten. Zolang het nog kan.

Hij vindt het belangrijk zijn gezin bij zich te hebben, zegt hij. Het zijn familiaire aangelegenheden, de grand slams: zijn vrouw Mirka en dubbele tweeling reizen mee, evenals zijn ouders.

Lees ook: Mirka, de sterke vrouw die waakt over Roger Federer

Als zoon van ouders die hem nooit gepusht hebben om te gaan tennissen of de top te halen, is plezier in het spel leidend geweest in zijn jeugd. Het past binnen de observaties van de Zweedse oud-prof Mats Wilander, in The New York Times Magazine: Federer, het spelende kind op de baan.

Kijk naar Federer tussen de punten door, zegt Wilander. „Hij speelt altijd met een tennisbal of met zijn racket. Slaat een extra bal, probeert een gek dropshot als het punt al voorbij is, of tikt de bal naar een ballenkind na een gemiste service. Niemand anders doet dat. Niemand heeft dat ooit gedaan. En hij doet het nog steeds. Zelfs in de Wimbledon-finale.”

Zo ontstaat een beeld van een speler die in de kern een pure liefhebber is gebleven – ondanks de belangen, de sponsorcontracten, het prijzengeld. Tel daar de psychologische doorbraak van vorig jaar tegen Nadal bovenop, en je ziet een 36-jarige man die bevrijd lijkt te spelen.

Foto Ng Han Guan/AP Photo

Katachtig voetenwerk, in de geest van Cruijff

Het gaat razendsnel, in een fraaie cadans, lichtvoetig, in kleine afgemeten stapjes, met de knieën iets gebogen en dan precies in positie voor zijn shots: het voetenwerk van Federer. „Dat is subliem”, zegt bewegingstrainer Errol Esajas, die onder anderen Kiki Bertens en Feyenoord-speler Jan-Arie van der Heijden begeleidt.

Hij ziet overeenkomsten tussen het voetenwerk van Federer en dat van Johan Cruijff vroeger. „Katachtig.” Niet op kracht, maar op souplesse. Federer beschikt over de „vijf motorische grondeigenschappen”, zegt Esajas: „Snelheid, kracht, uithoudingsvermogen, lenigheid en met name coördinatie.”

Federer lijkt sneller te bewegen dan de laatste jaren vóór zijn knieblessure. Een paar jaar geleden zag Esajas dat Federer enkele kilo’s overgewicht had. „Die knop is omgegaan bij hem. Het valt op dat hij voornamelijk gewerkt heeft aan zijn bewegelijkheid, zijn motoriek. Dat zie je terug in zijn spel.”

Zijn sterke oriëntatievermogen, met buitengewone hand-oogcoördinatie, zorgt ervoor dat Federer goed inzicht heeft waar de bal gaat komen, zegt Miguel Janssen, conditietrainer bij de Nederlandse tennisbond. „Sommige spelers zijn heel snel, maar zien het niet even snel. En je hebt spelers die het heel snel zien, maar niet het talent hebben daar snel op te reageren qua snelle spiervezels. Federer heeft een combinatie van beide. Hij is zeer explosief: hij heeft een goede verhouding tussen lichaamsgewicht en snelheidsvermogen.”

Janssen: „Federer zou een betere 200 meter of 400 meter sprint doen dan dat hij een tien kilometer zou lopen. Dat zie je bij hem in de explosiviteit bij de afzet in de eerste meters.”

Een agressief, aanvallend en efficiënt speltype

Het is misschien het meest onderschatte onderdeel van zijn repertoire: zijn service. Het is geen kanonsopslag, eerder een precisiewapen. Federer varieert in snelheid en type service – slice, kick, rechtdoor of op het lichaam. „Hij is moeilijk te lezen”, schreef voormalig Wimbledon-winnaar Goran Ivanisevic in zijn column in The Times in juli. „Wanneer hij de bal opgooit, kan die in beide richtingen gaan.” Federer staat met 10.284 aces tweede op de lijst met spelers met de meeste aces aller tijden.

Het is de combinatie van service en eerste paar slagen waarin Federer met zijn agressieve, aanvallende spel kan domineren. Patrick Mouratoglou, coach van Serena Williams, analyseerde Federer deze week op de Australian Open in zijn rubriek ‘The Coach’ voor Eurosport. Hij haalt hoge percentages: 81 procent gewonnen punten op zijn eerste service, 62 procent op zijn tweede.

Lange rally’s probeert hij te vermijden. 75 procent van zijn punten zit in Melbourne onder de vijf slagen. Mouratoglou: „Hij weet dat dit op zijn leeftijd, en op deze ondergrond [snelle hardcourtbaan] de sleutel naar succes is.”

Na zijn eerste service slaat Federer in Melbourne 80 procent van de returns die terugkomen met zijn forehand, waar hij mee kan uitdelen. Daarbij stond hij gemiddeld 2,07 meter ín de baan. Het is zijn beproefde combinatie: service naar buiten, opkomen, een aanvallende forehand en dan eventueel doorlopen om met een volley het punt af te maken. Mouratoglou: „Hij weigert grond te verliezen.”

Peter Parks/AFP Photo

Less is more

The Secret to Roger Federer’s Success is This Man’, kopte The New York Times in november boven een interview met de 60-jarige Zwitser Pierre Paganini. Sinds 2000 is hij de fitnesstrainer van Federer. Hij heeft grote invloed op het programma. Met de jaren werken ze steeds meer volgens het less is more-principe: minder toernooien, meer kwaliteit in de partijen.

Federer speelde in 2017 slechts twaalf toernooien, waarvan hij er zeven won. Ter vergelijking: Robin Haase kwam tot dertig toernooien, plus twee Davis Cup-rondes. Federer kiest zeer gericht en mijdt het zware gravel, om geen energie te verspillen. Zijn schema voor dit jaar is nog niet bekend. Krajicek: „Het zou mij niks verbazen als hij dit seizoen minder dan tien toernooien speelt.”

Federer, nummer twee van de wereld, hamert er vaak op: fitheid is voor hem nu meer dan ooit van belang. Zijn drie voornaamste concurrenten hebben lichamelijke tegenslag: Nadal (knieën en nu heupgewricht), Novak Djokovic (elleboog) en Andy Murray (net een heupoperatie gehad). Krajicek: „Als de gezondheid van zijn concurrenten zo blijft, en Federer zelf wel fit blijft, verwacht ik dat hij dit jaar als nummer één gaat eindigen met drie grandslamtitels.”

Tegen die tijd zal hij 37 zijn.

    • Steven Verseput