‘Welvaart is veel meer dan alleen het bbp’

Interview Jan-Pieter Smits onderzoekt of ons niveau van ‘brede welvaart’ gelijk opgaat met de groei van de economie.

Het welbevinden van een land hangt niet alleen af van de omvang van de economie. Ook maatschappelijke factoren, zoals gezondheid, bepalen het geluk. Foto Getty Images

„De koek moet groter”, is kortweg de economische visie van VVD-premier Mark Rutte. Want als de koek groter wordt – hij bedoelt: de economie – dan profiteert iederéén. Dan zijn andere sociaal-economische kwesties als inkomensongelijkheid minder relevant, loopt de werkloosheid vanzelf terug, en gaat het gewoon goed met Nederland.

Nee, roepen tegenstanders van dit ‘bbp-denken’: het welbevinden van het land hangt niet alleen af van de omvang van de economie, uitgedrukt in de miljarden euro’s van het bruto binnenlands product (bbp). Er spelen ook andere maatschappelijke factoren een rol die een bevolking gelukkig of ongelukkig maken. Denk aan: gezondheid, opleiding, veiligheid, vervuiling en huisvesting.

Na de oproep van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in 2013 om niet langer economische groei als maatstaf te nemen voor „(materiële) welvaart of vooruitgang”, brandde er een discussie los over hoe welvaart beter en vooral breder te meten is.

Er kwam een parlementaire onderzoekscommissie en uiteindelijk een opdracht van het ministerie van Economische Zaken aan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) om een nieuwe meetmethode te bedenken. Dat is gelukt. De man die deze ‘Monitor Brede Welvaart’ heeft ontwikkeld is Jan-Pieter Smits.

Smits (1966), van huis uit historicus en al tien jaar werkzaam als statistisch onderzoeker bij het CBS, houdt deze vrijdag zijn oratie aan de Technische Universiteit Eindhoven, waar hij tot hoogleraar quantification of sustainability is benoemd. Op verzoek van de Tweede Kamer wordt de Monitor Brede Welvaart in mei gepresenteerd als vast onderdeel van de jaarlijkse Verantwoordingsdag.

En, wat is het beeld dat uit de eerste Brede Welvaart naar voren komt?

„Dat maken we pas in mei bekend. We moeten nog veel data invoeren. Wel kan ik zeggen dat Nederland op het gebied van gemiddeld opleidingsniveau door veel landen voorbij is gestreefd. We staan nu onderin de Europese ranglijsten.”

Wie op zoek is naar een prettig en welvarend leven, kan beter in Noord-Drenthe gaan wonen dan in de Randstad, zo bleek in oktober 2017 uit Brede Welvaartsindicator (BWI), een initiatief van de Universiteit Utrecht en de Rabobank.

Het bbp geeft vrij exact aan hoe groot de economie is: 733,4 miljard euro in 2017, verwacht het CPB. Hoe zien we straks in uw monitor wat ons ‘brede welvaart’-niveau is?

„Er rolt niet één getal uit. We hebben ruim honderd indicatoren geïdentificeerd die volgens ons iets zeggen over de kwaliteit van leven, over tevredenheid en welbevinden. Die hebben we gerubriceerd in drie ‘dashboards’: eentje voor de huidige stand van zaken, het hier en nu. Daarnaast meten we in het dashboard later de effecten van onze welvaart op toekomstige generaties. In hoeverre teren we bijvoorbeeld in op natuurlijke hulpbronnen? Het derde dashboard elders zegt iets over de impact van Nederland op andere landen. Denk ook hier aan het beslag op grondstoffen uit ontwikkelingslanden of aan CO2-uitstoot.

Wat uit deze indicatoren straks vooral is af te leiden, is dat er voor ons welvaartsbegrip inderdaad veel meer is dan alleen het bbp.”

Ruim honderd indicatoren? Is dat niet onoverzichtelijk?

„We geven per categorie met een stoplichtkleur aan of Nederland er in de laatste tien jaar op vooruit is gegaan of niet. Groen staat voor goed, rood voor slecht en oranje voor gemiddeld. Daarnaast laten we bij elk onderdeel zien waar Nederland staat ten opzichte van de andere EU-landen.”

Dit lijkt op de Monitor Duurzaam Nederland die het CBS al jaren publiceert.

„De nieuwe Monitor Brede Welvaart is een aanzienlijke verfijning van die vorige meter. Het nieuwe kompas is tot stand gekomen in nauw overleg met internationale partners: de OESO, de VN en andere statistische bureau’s in 65 landen.”

Maakt de keuze om bepaalde maatstaven wel mee te nemen en andere niet de monitor niet kwetsbaar?

„Het CBS is een onafhankelijk kennisinstituut. We hebben er goed op gelet dat alle relevante maatschappelijk thema’s worden beschreven, zonder verborgen agenda richting een bepaald politiek spectrum. Het is een wetenschappelijk verantwoord meetsysteem zonder politieke franjes, waar brede internationale consensus over bestaat.”

Het kan ook uitmaken of je milieueffecten zwaarder meeweegt dan particuliere schulden bijvoorbeeld.

„Dat doen we dan dus ook niet. Wij bieden het basismateriaal, de politiek moet daar gewicht aan toekennen en er desgewenst beleid op aan te passen. Ministeries kunnen bovendien goed zien hoe het met hun beleidsterreinen gaat. Wel is het zo dat de monitor zal mee-ontwikkelen met de maatschappij. Sommige indicatoren kunnen nu van groot belang zijn, maar op den duur wellicht wat minder. Neem flexwerk. Dat was tien jaar geleden niet echt een factor in onze statistieken. Het is belangrijk dat we cijfers publiceren die recht doen aan wat er in de samenleving leeft.”

    • Philip de Witt Wijnen