Oudste Homo sapiens buiten Afrika

Vondst mensenbot In Israël is een kaak van een moderne mens gevonden: 178.000 jaar oud. Dit is het oudste bewijs voor Homo sapiens buiten Afrika.

De helft van de bovenkaak van een jongvolwassene, die is gevonden in de Misliya-grot bij Haifa. Behalve de voorsnijtand ontbreekt in dit 178.000 jaar oude fossiel geen kies of tand. Foto Israel Hershkovitz, universiteit van Tel Aviv

In een ingestorte grot in de berg Karmel, bij Haifa in Israël, is een bovenkaak van een moderne mens teruggevonden van ongeveer 178.000 jaar oud. Dat is bijzonder omdat de oudst bekende modern-menselijke fossielen buiten Afrika tot nu toe 120.000 jaar oud waren, uit de grot Qafzeh – die ook in Noord-Israël ligt.

De nieuwe vondst opent de mogelijkheid dat de moderne mensen, Homo sapiens, veel eerder dan gedacht Afrika verlieten om de wijdere wereld te bevolken, zo schrijft een groot internationaal team van archeologen en antropologen vrijdag in Science.

Een paar jaar geleden was het wetenschappelijke beeld van sapiens chronologisch nog vrij beperkt. De eerste mens die echt leek op de huidige mens, verscheen rond 200.000 jaar geleden in Ethiopië (de Omo-fossielen). En na een aarzelende en feitelijk doodlopende expansie naar het Midden-Oosten rond 120.000 en opnieuw rond 90.000 jaar geleden, had de definitieve doorbraak naar andere continenten pas 70.000 jaar geleden plaats, met een opvallend snelle trek naar Australië (aankomst ca. 60.000 jaar geleden). Ook in het nieuwe beeld is het nog steeds mogelijk vast te houden aan die definitieve expansie rond 70.000.

Neanderthaler-DNA

Maar die ‘korte chronologie’ wordt wel moeilijker. Want vorig jaar werd de noodzaak aangetoond voor een veel eerdere sapiens-expansie naar Azië van 220.000 jaar geleden of zelfs eerder, doordat uit analyses van Neanderthaler-DNA bleek dat al ergens in die vroege tijd Homo sapiens een genetisch spoor bij de Neanderthalers moet hebben achtergelaten. En Neanderthalers en hun directe voorouders leefden alleen in Europa en West-Azië, waaronder Israël.

En misschien nog wel belangrijker: vorig jaar werd een zéér oud fossiel van Homo sapiens gevonden in Jebel Irhoud (Marokko), van maar liefst 315.000 jaar oud. Daarmee is ineens een zee van tijd en mogelijkheden ontstaan voor vroege expansie.

De nieuwe recordhouder ‘sapiens buiten Afrika’ is nu dus een halve bovenkaak van een jongvolwassene uit de Misliya-grot bij Haifa. Het 178.000 jaar oude bot werd gevonden temidden van duizenden ‘verwerkte’ dierenbotten (vooral van gazelles en damherten) en stenen werktuigen. De werktuigen behoren tot het Tabun-D-type, dat ook op andere plekken in Israël is teruggevonden, uit de periode 250 tot 160 duizend jaar geleden.

Werktuigcultuur

Omdat de scheidslijn met de daaraan voorafgaande, primitievere werktuigcultuur vrij scherp is, werd al eerder verondersteld dat hier sprake moest zijn van de komst van een nieuwe bevolking. De Misliya-kaak is het eerste mensenbot dat met deze nieuwe Tabun-D-cultuur geassocieerd kan worden en dat wijst er op dat het om een moderne-mensencultuur gaat. De primitievere cultuur die aan Tabun-D voorafging zou dan van Neanderthalers kunnen zijn.

De Tabun-D-cultuur is ook bekend omdat er – eveneens in de Misliya-grot – resten van planten zijn teruggevonden die zo in de lengte waren gerangschikt dat de archeologen (voor een deel dezelfde als bij de huidige kaak-vondst) concludeerden dat dit een soort plantenmatras moet zijn geweest: het oudste bed ter wereld. In naburige grotten zijn ook vergelijkbare maar minder duidelijke ‘grasmatrassen’ gevonden.

Lees ook: Hoe onze voorouders zich vertakten en mengden in Afrika

In een eerste reactie op de nieuwe vondst laat de Nederlandse archeoloog en Neanderthaler-kenner Wil Roebroeks (Universiteit Leiden) weten dat de nieuwe vondst goed past in het bekende patroon waarbij in het Midden-Oosten de verspreidingsgebieden van Neanderthalers en moderne mensen elkaar raken en de populaties elkaar over een lange periode afwisselen, waarschijnlijk onder invloed van klimaatveranderingen.

De menging tussen Neanderthalers en moderne mensen kan dus ook in de vroege tijd best in het Midden-Oosten hebben plaats gevonden. „Maar ik denk niet dat we nu al het huidige model van de sapiens-expansie ingrijpend moeten wijzigen, want daarvoor is er gewoon nog niet genoeg bewijs. De wisselende aanwezigheid in het Midden-Oosten is nu iets ouder dan gedacht, maar verdere expansie is nog steeds niet bewezen.”

    • Hendrik Spiering