Hoe het woord ‘blank’ door de jaren heen is gebruikt

Blank vs. wit De NOS geeft voortaan de voorkeur aan ‘wit’ boven ‘blank’. De zoveelste opgedrongen gedragsregel, vinden tegenstanders. Maar het gebruik van ‘blank’ verandert al eeuwenlang. „Daar heb je geen NOS-richtlijn voor nodig.”

Het woord ‘blank’ stamt uit de 13de eeuw. Het is van oorsprong een Germaans woord voor ‘blinkend’, ‘schitterend’.

„Neem nu de huidskleurige panty’s”, zegt taalkundige Ton den Boon. Daar was bezwaar tegen, omdat het woord ‘huidskleurig’ ervan uit ging dat de huid van de pantydrager altijd licht is. „Dus hebben de fabrikanten prachtige nieuwe fantasienamen bedacht, als ‘poudre’. Zonder er ruchtbaarheid aan te geven. En daar is nooit ophef over gemaakt.”

Wat Den Boon bedoelt: als je een gevoelig liggend woord verandert, kun je dat misschien beter stilzwijgend doen. Dit advies kwam te laat voor NOS Nieuws. Hoofdredacteur Marcel Gelauff maakte woensdag bekend dat de NOS in haar berichten voortaan de voorkeur geeft aan ‘wit’ boven ‘blank’.

Het gaat beslist niet om een verbod, zegt Gelauff in zijn verklaring. Het is een richtlijn van zijn ‘taalcommissie’, die vooral gehanteerd wordt in de berichten waarin het over de relatie tussen zwart en wit gaat: „We gebruiken bij voorkeur wit in berichten omdat blank in tegenstelling tot zwart een positieve connotatie heeft. Blank roept associaties op met rein en schoon, en zwart is dat dan blijkbaar niet. Die gedachte ligt erachter.”

Het nieuws leidt tot enige ophef in de media en tot Kamervragen van de PVV, die het een schande vindt. De kwestie leeft al langer, de ombudsmannen van de Volkskrant, Trouw en NRC schreven er al eerder over, zonder het woord te verbieden, wat weer tot opiniestukken leidde.

‘Blank’, zo stellen voorstanders van verandering, heeft een positieve bijklank van superioriteit. Verder verwijst het woord naar het koloniale verleden en apartheid. ‘Blank’ heeft bovendien de betekenis van ‘kleurloos’: alsof de blanke huidskleur de standaard is, en niet een van de vele kleuren. ‘Wit’ zou beter zijn. Het zou een gelijkwaardiger antoniem van ‘zwart’ zijn.

Tegenstanders van de aanpassing vinden dat onzin. Ze zien geen kwaad in ‘blank’ en vinden dat hen een nieuw woord wordt opgedrongen. Waarom zijn ze boos? Socioloog Herman Vuijsje, die overigens voorstander is van aanpassing van het ‘verouderde’ woord: „Ik denk dat ze niet zo boos zouden zijn als dit op zichzelf stond. Maar je moet het optellen bij alle andere kwesties die nu spelen – Zwarte Piet, de beelden van Maurits en Peerke Donders. De tegenstanders vinden dat een kleine groep hen in het dagelijks leven allerlei gedragsregels wil opleggen.”

Het gebruik van ‘blank’, ‘neger’ en ‘allochtoon’ in Nederlandse kranten:

‘Scheldwoord voor witte’

De aanpassing van de NOS past in een bredere roep om de koloniale geschiedenis en het racisme in Nederland anders te bekijken. Daardoor kwamen woorden als ‘neger’ en ‘allochtoon’ onder vuur te liggen, en ook de voorbeelden die Vuijsje noemt. Een buste van Johan Maurits, gouverneur van de Hollandse kolonie in Brazilië (1636-1644), zou uit het Mauritshuis zijn gehaald omdat hij een rol speelde in de slavenhandel. Die ‘verwijdering’ bleek genuanceerder te liggen. Het Tilburgse standbeeld van Peerke Donders is omstreden omdat de missionaris vaderlijk een zwarte man aan zijn voeten heeft. Daar kun je ook nog de Amsterdamse basisschool bij optellen, die geen J.P. Coenschool meer wilde heten, ook wegens het besmette koloniale verleden.

Lees ook: Hoe de ophef rond een buste ontstond

Ton den Boon, hoofdredacteur van de Van Dale, meldt dat zijn woordenboek niet voetstoots de woordbetekenis gaat veranderen. Zowel ‘blank’ als ‘wit’ staan overigens al in het woordenboek als aanduiding van de lichte huidskleur. ‘Wit’ zou ‘blank’ kunnen vervangen in de omschrijvingen: „We kunnen bij het lemma ‘gringo’ vermelden: ‘scheldwoord voor witte’, in plaats van ‘scheldwoord voor blanke’.” Dat gaat nog wel paar jaar duren, denkt Den Boon: „Als deze trend duurzaam is, als de slager het ook over ‘witte mensen’ gaat hebben, dan gaan we het anders labelen.”

‘Blank maanlicht’

Volgens Den Boon stamt het woord ‘blank’ uit de 13de eeuw. Het is van oorsprong een Germaans woord voor ‘blinkend’, ‘schitterend’. In de 16de eeuw werd het gangbaar. Nee, niet in koloniale context maar in de feodale. „‘Blank’ stond voor zacht, licht, doorschijnend, als in ‘blank maanlicht’ en ‘blank papier’. Boeren hadden een donkere huid, van de zon, en de edelen hadden een lichte huid. Hoe witter, des te welgestelder. De blanke huid werd geprezen.” De vindplaatsen van het woord ‘blank’ uit die tijd, die Den Boon uit zijn database haalt, gaan over de blanke halzen en armen van mooie meisjes. Of van de bruidegom, in het Hooglied in de Statenvertaling van de Bijbel: „Mijn Liefste is blank en rood, Hij draagt de banier boven tien duizend.”

Via de aanbeden blanke meisjes krijgt het woord rond de 17de eeuw een positieve betekenis erbij: zuiver, rein, onbevlekt. Den Boon: „Blanke deugd, blanke trouw.” Sinds die tijd werd het „Kaukasische mensenras” ermee aangeduid, dat zich uitstrekte tot in India en de Arabische wereld. Pas sinds de jaren dertig van de vorige eeuw betekent ‘blank’ alleen nog: afkomstig uit Europa.

Taalkundige Marc van Oostendorp, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, nuanceert de ophef: „Wit en blank worden al heel lang door elkaar gebruikt. Ik vermoed dat blank wel de norm was. Lange tijd was het een betrekkelijk onschuldig woord – in die zin dat mensen het vrij gedachteloos gebruikten. Zodra je merkt dat anderen daar wél bijgedachten bij hebben, wordt zo’n woord ook anders voor jou. Vergelijk het met Zwarte Piet. Nu hebben beide woorden hun onschuld verloren.”

Volgens hem is het een normaal taalkundig verschijnsel dat woorden zo’n ontwikkeling in betekenis doormaken, of vervangen worden. „Normaal gebeurt dat omdat een woord te veel negatieve connotaties krijgt. ‘Blank’ is in die zin uniek omdat het juist te veel pósitieve connotaties heeft.” Wat hem verbaast in de discussie is „het geloof in het heilige woord”: „Dat terwijl woorden doorlopend van betekenis veranderen.” Volgens hem is de verdringing van ‘blank’ door ‘wit’ niet tegen te houden: „Zelfs dit soort richtlijnen van de NOS heb je daar niet voor nodig.”

Aanvulling 29/1: Hoofdredacteur Marcel Gelauff mailt dat NOS Nieuws al anderhalf jaar lang de voorkeur geeft aan ‘wit’ boven ‘blank’, als het om de tegenstelling met ‘zwart’ gaat, maar dat hij dit nu pas naar buiten heeft gebracht: “We hebben woensdag alleen maar antwoord gegeven op vragen die we kregen. Anders gezegd: we hebben het stilzwijgend gedaan.”

    • Wilfred Takken