Gentech laveert in Davos tussen redder en veroorzaker van wereldproblemen

Technologie

Wetenschappers en politici debatteerden op het World Economic Forum over gentechnologie. „Overheden lopen achter de feiten aan.”

Weergave van DNA en eiwitten in het Crispr-systeem, waarmee genen veel uitgebreider geknipt en geplakt kunnen worden dan voorheen. Crispr-pionier Feng Zhang sprak in Davos over beloften en risico’s. Foto iStock

Feng Zhang, hoogleraar aan MIT en een van de pioniers van de revolutionaire genetische techniek Crispr, mag tijdens een paneldiscussie in Davos vertellen wat hij de belangrijkste ontwikkeling van het moment vindt. „Dat we er steeds beter in worden om DNA te kunnen lezen én te kunnen veranderen. Die combinatie zorgt ervoor dat we eigenschappen van het ene organisme in het andere kunnen plaatsen.”

Hij benadrukt hoe nuttig een techniek als Crispr kan zijn bij het oplossen van wereldproblemen. Er is een enorme uitstervingsgolf bezig op aarde, vaak ‘the sixth extinction’ genoemd. Stel je voor dat technologie kan helpen om die te stoppen, opperde Zhang.

Technologie is een belangrijke pijler van het World Economic Forum in Davos. Op dag 3 staan er veel revolutionaire uitvindingen op het programma: experimentele technieken die nogal wat overhoop kunnen halen, zowel in positieve als negatieve zin. En het zijn technieken met allerlei onvoorziene gevolgen.

Lees ook: Montage van DNA neemt hoge vlucht

Robots en kunstmatige intelligentie komen de hele week al vaak voorbij: zowel als „de nieuwe elektriciteit” als „vernietiger van banen”. Het gaat zowel over robots die gebruikt worden voor het opruimen van plastic in de oceanen, maar ook over robots die het makkelijker maken om mijnbouw te plegen op de oceaanbodem, waardoor potentieel een nieuwe ecologische ramp dreigt. Technologie is niet neutraal, het is maar net wat je ermee doet, blijkt in Davos eens te meer.

Piepkleine nanomotortjes

In een andere sessie geeft de Nederlandse Nobelprijswinnaar in de chemie Ben Feringa een presentatie over zijn baanbrekende vinding: piepkleine motortjes op nanoschaal.

„Ze hebben het hier over de vierde industriële revolutie, maar wetenschappers werken al aan de vijfde en zesde”, zegt hij na afloop in gesprek met NRC. „Onze nanomotortjes zouden de basis kunnen vormen voor een soort kunstspiertjes, die belangrijk kunnen zijn voor ‘zachte robots’. Er zijn experimenten met geneesmiddelen die met nanotechnologie heel precies afgegeven kunnen worden in het lichaam. Of met zelfhelende materialen, die zichzelf repareren als ze stuk gaan, net zoals de menselijke huid dat kan.”

Feringa, die hier namens de Europese onderzoeksraad (ERC) is, zegt dat hij hier met veel bestuursvoorzitters van grote bedrijven praat die nieuwsgierig zijn naar wat ze met nanomotortjes zouden kunnen doen.

Feringa hoort hier bij de technologie-optimisten. „Zolang overheden en bedrijven blijven investeren in fundamenteel onderzoek, kunnen we technologie ontwikkelen om grote problemen op te lossen.”

Onvermoede bij-effecten

Maar niet iedereen is zo onverdeeld optimistisch. „Technologie heeft bijna altijd onvermoede effecten,” zegt Mary Cummings, directeur van het Humans and Autonomy-lab aan Duke University in de paneldiscussie over gentech. „En eerlijk gezegd ben ik nog banger voor die onvermoede bij-effecten dan voor misbruik.”

Ze heeft het bijvoorbeeld over drones. Die worden in Afrika sinds een tijdje veel gebruikt om olifanten te monitoren en stropers in de gaten te houden. „Maar we zijn er recent achter gekomen dat drones vaak op dezelfde frequentie geluid maken als bijen, een natuurlijke vijand van de olifant waar ze sterk op reageren. Daarvoor raken olifanten enorm gestrest en veroorzaken de drones misschien wel meer problemen dan ze oplossen. Diezelfde dynamiek zie je bij vrijwel alle technologieën.”

Grote beloften en angsten

Juist bij deze paneldiscussie over geavanceerde biotechnologie en genetica is de paradox van grote beloften en grote angsten het zichtbaarst.

Peter Thomson, de VN-gezant voor de oceanen, oppert een oplossing voor afstervend koraal, zoals op het Groot Barrièrerif bij Australië. „Er bestaan genetische varianten die koraal sterker maken, en veerkrachtiger doen reageren op klimaatverandering. Misschien kunnen genetische technieken helpen om aangepaste koralen te creëren die de afstervende riffen een handje kunnen helpen.”

MIT-hoogleraar Zhang tempert dat enthousiasme wat. „Een waarschuwing is wel op zijn plaats: biologie is ingewikkeld. Er is bijvoorbeeld een gen waarvan bekend is dat het mensen beschermt tegen hiv. Maar toevallig zorgt dat gen ook voor een grotere gevoeligheid voor westnijlvirus. Het zijn complexe systemen dus je moet erg oppassen als je dit op grote schaal doet.”

Moleculaire kill switch

Maar wat volgens Zhang wel veelbelovend is om eventuele problemen met losgeslagen gentech te kunnen aanpakken: „We slagen er steeds beter in om in sterk aangepaste genetische organismes een soort moleculaire kill switch in te bouwen.”

In genetisch veranderde bacteriën die potentieel riskant zijn, kan een genetische ‘schakelaar’ ingebouwd worden. „Die kan een organisme stoppen als het zich op een onverwachts slechte manier gedraagt of verspreidt.”

De eveneens aanwezige minister van Innovatie van Brazilië constateert dat er tegen potentieel ingrijpende technologische ontwikkelingen amper op te reguleren valt. „Overheden lopen altijd achter de feiten aan, het gaat veel te snel om er grip op te krijgen.”

VN-gezant Thomson vult aan: „Er is simpelweg nog geen wereldwijde discussie over het bedenken van goede wetgeving voor dit soort technieken.” Behalve dan heel even hier in Davos.

Volg ook het NRC-slowblog over Davos
    • Wouter van Noort