De jonge politicus Michael Wernstedt. Zijn ambitie is de Zweedse politiek op de schop te nemen, maar dan niet op rechts-populistische wijze.

Foto Sofia Nahringbauer

De ‘Tesla’ van de Zweedse politiek

Michael Wernstedt Oprichter van de partij Initiativet Nieuwkomer Wernstedt wil de democratie hervormen. Hij wil de burgers écht inspraak geven.

Op een dag zette een jonge Zweed de televisie aan. Hij belandde midden in een politiek praatprogramma waarin de socialistische premier Stefan Löfven en zijn voorganger, de conservatief Fredrik Reinfeldt, beiden de vraag kregen: ‘Wat is uw visie voor de komende twintig jaar?’ Reinfeldt antwoordde dat iedereen over twintig jaar waarschijnlijk tot op hogere leeftijd moet werken. Löfven zei ervoor te willen zorgen dat de werkloosheid tegen die tijd lager zou zijn.

Pff, dacht de jonge Zweed, Michael Wernstedt: wat een gebrek aan ambitie, kan dat niet beter?

Intussen heeft Wernstedt, telg uit de beroemde familie Wallenberg (zijn oudoom was de Zweedse diplomaat die tijdens de Tweede Wereldoorlog vele duizenden Joden in Hongarije het leven redde, en daarna spoorloos verdween), een nieuwe politieke partij opgericht in Zweden: Initiativet. In september zijn er verkiezingen, voor het parlement en de gemeenteraad.

De dag waarop ik besloot Initiativet op te richten, was de novemberdag waarop Trump de Amerikaanse verkiezingen won.

Op Facebook heeft Initiativet, sinds de presentatie in december, amper tweeduizend volgers. Doordat er nog geen programma is, zegt Wernstedt. En dat is bewust: de partij is er pas in december mee begonnen, via ‘workshops’ overal in het land. Het idee is dat burgers naar die bijeenkomsten gaan en mee discussiëren; ook online. Zíj, burgers, en niet de partijleiding, stellen per thema het programma voor de nieuwe partij vast.

Reactie op rechtse populisten

Om te zorgen dat het niet alle kanten op gaat, heeft de partij zes ‘waarden’ vastgelegd: moed, openheid, compassie, optimisme, samenwerking en actiebereidheid. Wernstedt, die met zijn vriend en 48 anderen in een oud, gerenoveerd hotel in Stockholm woont, erkent dat het niet eenvoudig is de kiesdrempel van 4 procent te halen. De laatste partij die dit lukte, was het rechts-populistische Zweden-Democraten. Sinds deze partij in 2010 in het parlement belandde, is het discours flink naar rechts opgeschoven. De partij is nu de derde grootste van Zweden. Wernstedt (35) is wegens deze rechtse populisten in de politiek gegaan. Hij beschouwt hen niet als vijand. Ze lijken hem juist energie te geven. „De populisten hebben de deur voor ons opengetrapt. De dag waarop ik besloot Initiativet op te richten, was de novemberdag waarop Trump de Amerikaanse verkiezingen won.”

Wernstedt vindt dat de huidige politieke klasse weinig ideeën heeft. „Ze kunnen alleen over economie praten. ‘Alles is oké’, zeggen zij, zie het bnp. De populisten gaan er als enigen hard tegenin. Ze roepen: ‘Alles is niet oké!’ Zij hebben gelijk, maar geen oplossing, willen de klok terugdraaien. Terug naar gesloten grenzen, net doen of er geen klimaatverandering is, mensen met andere religies buitensluiten, enzovoort. Daar zie ik niets in.”

Ik zou willen dat wij de Tesla van de Zweedse politiek worden.

In heel Europa gebruiken burgers de populisten als breekijzer om de huidige politieke klasse eruit te werken. Voor populistische oplossingen deinzen velen (nog) terug. Volgens Wernstedt willen veel Zweden evenmin dat populisten de macht krijgen. „Mensen willen vooruitkijken, niet achteruit. Voor oplossingen moet iemand anders het van de populisten overnemen. Dus ben ik de politiek ingegaan.”

De jurist Wernstedt runde tot voor kort het Wallenbergfonds, dat jonge mensen traint voor leiderschapsposities. Hij is met een gouden lepel in de mond geboren. Maar: „Ik ben niet elitair. Ik wil mensen juist een stem geven.” Hij was in de Verenigde Staten stagiair in het Congres, werkte later even in het Britse parlement. Meer politieke ervaring heeft hij niet. Toch is Initiativet geen naïef experiment. De inspiratiebron was Alternatief, een nieuwe partij in Denemarken die in 2014 werd opgericht en in het parlement belandde. Ook Alternatief werkt bottom-up: niet het leiderschap schrijft standpunten voor, maar de leden. Het idee van de workshops komt van Alternatief. De Denen helpen Wernstedt nu om ze in Zweden te organiseren.

De snelle val van de Zweedse regering past in een Europese trend, schreef redacteur Mark Beunderman in 2014: populisten maken regeren lastig. Lees daarover: Nu is zelfs Zweden politiek instabiel

Geïnspireerd door Macron

Initiativet is ook geïnspireerd door Emmanuel Macron, die het Franse politieke establishment omverkegelde en president werd. Zijn partij, En Marche, betrok ook burgers bij de opstelling van het partijprogramma: tot in kleine dorpjes kwamen mensen bijeen om grote onderwerpen te bespreken als immigratie, belastingen, veiligheid of klimaat. Ook in Oostenrijk – net als Denemarken, Frankrijk en Zweden een land met een sterke rechts-populistische partij – werd in 2013 zo’n partij opgericht: de Neos. Die is nu de vierde partij van het land, met afgevaardigden in het nationale en Europees Parlement. Wat hebben al deze partijen gemeen? „We zijn links noch rechts, pro-Europees en willen beter dan de klassieke partijen luisteren naar wat onder de bevolking leeft. En we proberen de democratie aan deze tijd aan te passen. Dit spreekt mensen meer aan dan het angstzaaien van de populisten.” Als hij stemmen bij de Groenen wegtrekt, is hij „10 procent tevreden”, als hij dit doet bij de populisten, „100 procent”.

Wernstedt heeft even overwogen lid te worden van een bestaande partij, en die te hervormen. Maar hij had geen idee welke partij dit dan moest zijn. „Echte hervorming komt vaak van buiten, niet van binnen. Wie nam de autowereld op de schop? Tesla, dat niet uit de autowereld kwam. Zonder Tesla waren de kussens nooit opgeschud. Ik zou willen dat wij de Tesla van de Zweedse politiek worden.”

Het is opvallend dat rechtse en linkse populisten veel meer aandacht krijgen in de pers dan de nieuwe niet-extreme partijen

Zelfmoorden

De belangrijkste drie ‘grote thema’s’ zijn de hervorming van de democratie; de planeet en het milieu; en de toekomst van de welvaartsstaat en welzijn op lange termijn. Dit laatste is belangrijk, volgens Initiativet: de grootste doodsoorzaak voor Zweden onder de 35 is zelfmoord. Andere thema’s zijn immigratie, onderwijs en de toekomst van werk. Immigratie ligt, net als in andere Europese landen, sinds 2015 heel gevoelig in Zweden. Het debat is zo gepolariseerd dat degenen die immigratie willen inperken, ‘fascisten’ worden genoemd. En zij die het vluchtelingenverdrag verdedigen, worden als ‘linkse moslimvrienden’ weggezet. „We hebben een constructief debat nodig, niet over identiteit maar met de feiten in de hand, waarbij alle problemen op tafel komen zodat we het eens over oplossingen kunnen hebben”, zegt Wernstedt.

Precies zo stelden de Oostenrijkse Neos eind 2012 hun eerste partijprogramma op, in cafés en huiskamers overal in het land. Anderen deden online mee. En zoals rechtse en extreem-rechtse populisten in Europa ervaringen uitwisselen, zo doen deze nieuwe democratische partijen dat ook. Ze hebben laatst een bespreking gehouden in Londen. De Neos hebben de nieuwe Poolse partij Nowoczesna (Modern), die in 2015 werd opgericht, tips gegeven. Ook zijn er contacten met de Zwitserse Operatie Libero, geen echte partij maar (voorlopig) een beweging die sinds 2016 al drie referenda heeft gewonnen van rechtse populisten.

Het is opvallend dat rechtse en linkse populisten veel meer aandacht krijgen in de pers dan de nieuwe niet-extreme partijen. Initiativet werd pas in Zweedse kranten genoemd toen het Amerikaanse blad The New Yorker er een groot stuk over had geschreven. Zweden vertellen dat dit wel anders was bij de oprichting van Zweden-Democraten: voorpaginanieuws, opening van tv-journaals, overal. En daarna is het niet meer opgehouden. Maar Wernstedt laat zich niet ontmoedigen. Zelfs Macron, zegt hij, werd in het begin nauwelijks serieus genomen. „En wat zei Gandhi ook weer? Eerst negeren ze je, dan lachen ze je uit, vervolgens vechten ze tegen je en ten slotte win je.”

    • Caroline de Gruyter