Stemmen win je in de VS ook op de tekentafel

VS

Verkiezingen in de VS gaan om het behagen van de achterban. Maar met het hertekenen van districten kom je ook een eind.

Een kiezer verlaat het stemhokje in Pennsylvania tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016. Foto Charles Mostoller

De campagnes zijn nog niet uit de startblokken. Toch is het gevecht om zetels voor de Congresverkiezingen van november dit jaar, en zelfs voor die van 2020, al in volle gang.

De strijd draait om de 435 kiesdistricten in de VS, die elk één Afgevaardigde naar het Huis in Washington sturen. Hij speelt zich af in de rechtbank, bij zaken over gerrymandering, ofwel het zó hertekenen van kiesdistricten dat de regerende partij de macht behoudt.

Maandag beval het Hooggerechtshof van Pennsylvania die staat zijn kiesdistricten binnen drie weken te hertekenen. De districtskaart is volgens vijf van de zeven rechters, allen Democraten, nu „duidelijk, helder en aanwijsbaar” in strijd met de grondwet van de staat. De twee Republikeinse rechters waren het met dit oordeel niet eens.

Pennsylvania moet nu voor half februari een nieuwe kaart tekenen en door de gouverneur laten goedkeuren. Als dat niet lukt, dreigt het Hof, dan laat het zelf een kaart tekenen.

De uitspraak is belangrijk, omdat het door Republikeinen aangetekende beroep bij het landelijk Hooggerechtshof in Washington volgens experts waarschijnlijk geen kans maakt, omdat de rechters in Pennsylvania zich op de grondwet van de staat zelf beriepen. Krijgen zij gelijk, dan zal in andere staten een serie soortgelijke rechtszaken volgen.

Volkstelling

Gerrymandering heeft in de VS een lange traditie. De recentste golf kwam na de volkstelling van 2010, die samenviel met een grote Republikeinse overwinning op het niveau van staatsbesturen. „Wie controle heeft over redistricting, kan het Congres beheersen”, stond boven een stuk in The Wall Street Journal van de Republikeinse strateeg Karl Rove in 2010.

Sindsdien heeft de partij in swing states als Michigan, Pennsylvania en North-Carolina districten zó getekend dat Democratische stemmen niet of nauwelijks gewicht in de schaal leggen. Het heeft geleid tot districten met absurde vormen, zoals het 7de district in Pennsylvania, dat na een naamgeefwedstrijd in The Washington Post ‘Goofy schopt Donald Duck’ gedoopt werd.

In eerdere verkiezingen zou gerrymandering Republikeinen tot zestien zetels voordeel in het Huis van Afgevaardigden hebben opgeleverd, zeggen experts van ngo Brennan Center for Justice, dat zich verzet tegen de praktijk. Democraten moeten in november 24 zetels winnen om het Huis van Afgevaardigden weer in handen te krijgen.

In de aanloop naar de nieuwe volkstelling van 2020 krijgt nu de tegendruk gestalte van Democratische belangengroepen, die afgelopen jaren tientallen rechtszaken tegen gerrymandering aanspanden.

In juni wordt het verstrekkendste oordeel verwacht: dan doet het federale Hooggerechtshof een definitieve uitspraak over de grondwettigheid van gerrymandering. Een uitspraak van lagere federale rechters in North Carolina, die twee weken geleden de districtskaart van de staat naar de prullenbak verwezen, werd in afwachting daarvan vorige week opgeschort – met als gevolg dat de Republikeinen in 2018 nog profiteren van North Carolina’s grillige districtspatroon.

Mensen met strafblad

Daarnaast gebeurde er deze week in Florida nog iets dat grote gevolgen kan hebben voor de Amerikaanse stemverhoudingen. Een actiegroep bleek genoeg handtekeningen te hebben voor een referendum over de vraag of mensen met een strafblad hun stemrecht moeten terugkrijgen. Als 60 procent van de inwoners van Florida in november voorstemt, zullen anderhalf miljoen ex-gedetineerden – moordenaars en zedendelinquenten uitgezonderd – dat stemrecht weer hebben.

Florida behoort tot de drie staten die stemrecht het meest beperken. Gevangenen verliezen hun stemrecht voor het leven, tenzij ze om clementie vragen, een langdurig en vaak vergeefs proces.

Florida was de staat waar in 2000 de race tussen presidentskandidaten Al Gore en George W. Bush met 537 stemmen in het voordeel van de laatste werd beslist. In 2016 versloeg Donald Trump er Hillary Clinton met minder dan 120.000 stemmen.

Natuurlijk zijn onder gedetineerden en ex-gedetineerden Republikeinen en niet-stemmers. Maar als Florida voor het voorstel stemt, zal in 2020 een verse, grote groep kiezers de pendel in de swing state waarschijnlijk een forse zet in Democratische richting geven.

Republikeinen voerden wetten in om minderheden te weerhouden van stemmen. Democraten brengen hen juist naar de stembus. Lees daarover: Een trukendoos om kiezers uit te sluiten.