Onderwijs

Liever de smeerput dan de universiteit

Onderwijs Kapotgeëvalueerd en uitgerankt is voormalig universitair hoofddocent psychologie Dr. Theo Verheggen nu in de leer als lasser in een garage.

De monteur is niet de auteur. ANP foto Lex van Lieshout

Hé? Ik ben blijkbaar niet de enige die onlangs een vaste baan bij de universiteit opgaf in ruil voor bestaansonzekerheid. Tot voor kort was ik Universitair Hoofddocent Psychologie. Ik heb mijzelf altijd beschouwd als een denker, analyticus, nieuwsgier, betweter ook en docent. Aan de universiteit, de tempel van de wetenschap, moest ik zijn. Na ruim twintig jaar dienst bij twee universiteiten en een ogenschijnlijk normale carrière heb ik afgelopen zomer bij mijn directie aangegeven dat ik mij absoluut niet meer op mijn plek voelde in het instituut. In goed overleg, dat wel, ben ik vrijwillig vertrokken. Ik leer nu lassen en de grondbeginselen van een luchtgekoelde VW-motor. Ik help in een garage, opnieuw vrijwillig, in de hoop er mijn vak van te kunnen maken. Mijn bul als doctor in de Sociale Wetenschappen hangt boven de ontvetterbak. “Volg je hart, gebruik je handen” is dat niet zo ongeveer het credo van een moderne bank? Voila, alles beter dan weg te kwijnen in een kantoortuin.

In mijn analyses van de ongelukkige match tussen mijn capaciteiten en dat wat een Nederlandse universiteit tegenwoordig van haar werknemers vraagt, heb ik drie mechanismen geïdentificeerd. Tenminste twee daarvan zaten ook Runia in de weg.

Lees ook: De universiteit gaat aan marktdenken ten onder, schrijft universitair docent Eelco Runia. Hij legt uit waarom hij ontslag neemt.

Het eerste is eenvoudig. Het is de dwaling dat onderwijs geld oplevert. Onderwijs kost geld. Het is een investering. Het verdienmodel van onderwijs zou moeten zijn gelegen in een hoog opgeleide bevolking die na de studie de economie kan laten draaien. Diploma’s en onderwijsmodules worden in ons systeem zelf echter gezien al een soort beltegoed dat dienovereenkomstig verhandeld kan worden en waarmee onderwijsinstanties geld kunnen verdienen. De overheid geeft dat gestalte door instanties voor (hoger) onderwijs af te rekenen naar rato van het aantal afgeleverde diploma’s. Die befaamde perverse prikkel staat hoe dan ook haaks op kwaliteit, want als zoveel mogelijk studenten moeten worden aangetrokken om zoveel mogelijk diploma’s te kunnen uitschrijven dan gaat het gemiddelde noodzakelijk naar beneden. Je hoeft niet gepromoveerd te zijn om dat te begrijpen.

Vak leren

Het tweede mechanisme betreft professionaliteit en zie je alle geledingen van de samenleving, dus ook buiten het onderwijs en onderzoek. Er waren tijden waarin je moest studeren en oefenen om een vak te leren. Kreeg je eenmaal de erkenning van het vakmanschap, dan was je een autoriteit die vanaf nu anderen zou kunnen opleiden tot het vereiste niveau. Tegenwoordig is het anders. Niet de student wordt geëvalueerd (want die moet hoe dan ook het tentamen halen), maar de docent wordt voortdurend de maat genomen. Hij of zij wordt zonder ophouden afgerekend op rankings die worden afgegeven door de ondeskundige. Ik zeg het respectvol, maar het hele idee was altijd dat de student per definitie nog ondeskundig is waar de docent deskundig is. Die verhouding is tegenwoordig omgekeerd: de ondeskundigheid regeert. De zogenaamde kwaliteitszorgsystemen (lees: de goed gevulde ordners met evaluaties voor de visitatiecommissie) dragen daar alleen maar aan bij. Dat is geen kwaliteitszorg maar kwantiteitszorg.

Lees ook: Verengelsing van hoger onderwijs onder vuur

Ten slotte valt er nog een harde noot te kraken over de koers van het wetenschappelijk onderzoek, in ieder geval in de gammawetenschappen en bij de alfa’s zal het vast niet anders zijn. Je carrière als academicus wordt zoals bekend vooral bepaald door het aantal artikelen in een toptijdschrift. Het maakt niet eens meer uit waar dat toptijdschrift over gaat, als het maar top is. Iedereen wil daarom meedingen naar een zeer beperkte plek in steeds dezelfde wetenschappelijke tijdschriften. Dat betekent dat het onderzoek in een vakgebied allemaal convergeert naar de onderwerpen die de toptijdschriften behandelen.

Fondsenwerving

Zo is het ook bij de fondsenwerving: honderden onderzoekers schrijven ongeveer hetzelfde voorstel in de hoop de jackpot binnen te halen. De meesten winnen natuurlijk niet, en de kapitaalvernietiging aan intellectuele arbeid die met deze intrinsiek conservatieve politiek samengaat, is niet te beschrijven. Onderzoek en uiteindelijk ook onderwijs waarvoor geen grote markt (lees: toptijdschrift) is, verdwijnt. Dat is misschien logisch voor een marktdenker, maar was de universiteit niet net in het leven geroepen voor universele kennis, ook kennis over de meest marginale details? Was de universiteit niet de plek waar mensen konden nadenken over zaken die nog niet evident nuttig waren? Was het niet de tempel van het weten waar op basis van argumenten en onderzoek gediscussieerd kon worden over hele en halve waarheden?

Lees ook: ‘Taartverdeling universiteiten kan eerlijker’, schrijft student Martijn Janse.

Uiteindelijk kon ik persoonlijk de academische geest niet meer ontdekken bij mijn eigen Open Universiteit. Ik voelde me een klerk in een kantoortuin en ik ben ongeschikt voor dat soort werk. Dat is niet waar ik ooit voor gekozen heb. Ik snap best dat tijden veranderen en ik reken het mijn voormalige werkgever ook niet aan, want aan andere instanties voor hoger onderwijs is het niet anders. Het stuk van Runia bewijst dat maar weer. Vandaar dat ik ook niet wilde solliciteren bij een andere uni of hogeschool, alleen om van de regen in de drup te geraken. Ik wilde evenmin naar een ander bedrijf waar targets moeten worden gehaald voor het volgende kwartaal. Ik wilde de ervaring en ook de erkenning van vakmanschap en kwaliteit terug. Vooralsnog amuseer ik me kapot in de garage, maar het doet pijn dat mijn tempel van de kennis is verwoest. Er liggen vast nog meer academici onder het puin.

Dr. Theo Verheggen was universitair hoofddocent psychologie aan de Open Universiteit en werkt nu in een garage.

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs.