Is de blanke boer weer welkom?

Zimbabwe

Zimbabwe’s nieuwe president Mnangagwa is in Davos om investeerders te lokken. Blanke boeren krijgen hun land terug. Of is er slechts sprake van een pr-stunt?

Vader en zoon Smart kregen afgelopen december een groots onhaal toen ze terugkeerden op Lesbury Estates. Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Darryn Smart was thuis met zijn vrouw en zijn twee zoontjes toen er vorig jaar juni om tien uur ’s ochtends een grote groep mannen aan de poort van zijn boerderij en die van zijn vader Robert in het oosten van Zimbabwe verscheen. Er was politie bij. Ze hadden wapens bij zich. Ze wilden hun land, Lesbury Estates, dat zijn grootvader in 1931 had gekocht.

Smart vluchtte met zijn gezin de heuvels in, achter het boerenerf. Toen hij een week later terugkeerde naar zijn boerderij en zijn belagers wilde vastleggen met zijn mobiele telefoon, werd hij beschoten. De kogelgaten zitten nog in de achterkant van zijn Toyota RAV4.

In zes maanden tijd werd de boerderij leeggeplunderd. Het meubilair werd op straat gegooid, het servies aan diggelen gesmeten. De keuken werd leeggehaald, koelkast en oven vond hij nooit meer terug. De kinderkamers, de slaapkamer van het echtelijk paar: leeggestript.

Meer dan vierduizend boeren werden sinds 2000 op deze manier van hun land verdreven. Tot zover niks bijzonders. Tot president Robert Mugabe eind november door zijn eigen partij werd gedwongen af te treden na de staatsgreep, die geen staatsgreep mocht heten.

Een maand later werden Darryn Smart en zijn vader Robert de eerste boeren die in opdracht van interim-president Emmerson Mnangagwa mochten terugkeren naar hun land. „Dankzij de nieuwe regering zijn we terug. De politie is geweldig voor ons geweest. Ze hebben zo veel mogelijk van de gestolen meubels teruggevonden. Wat je noemt het nieuwe Zimbabwe”, zegt Darryn.

Hij loopt verloren door het lege huis. Zijn twee zoons, van zes en acht, zijn onder behandeling van een therapeut. De schade op de boerderij loopt in de miljoenen euro’s.

Rob Smart (rechts) en zijn zoon Darryn Smart (links) komen aan op Lesbury Estates.Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Geleende tractor

De boerderij is nog onbewoonbaar. De vloer van het huis van vader Robert ligt nog bezaaid met gebroken servies, lampenkappen, afgerukte gordijnen. Maar de Smarts zijn al weer volop aan de gang. Met een geleende tractor wordt het land geploegd. Nog net op tijd voor de poot van aardappelen voor het komende seizoen.

Waarom mochten de Smarts terugkeren, en zo veel anderen niet? Dat is de vraag die de boerengemeenschap in heel Zimbabwe en ver daarbuiten bezighoudt. Duizenden boeren verlieten hun grond, en trokken naar de hoofdstad Harare. Anderen boerden door in een van de buurlanden Zambia en Mozambique, of ze vertrokken naar Nieuw-Zeeland. Bij de boerenbond Commercial Farmers Union staat de telefoon roodgloeiend sinds Mnangagwa eind november bij zijn inauguratiespeech een einde beloofde aan de landinvasies en de verdreven boeren compensatie in het vooruitzicht stelde. „Het is natuurlijk heel veelbelovend dat een van ons mag terugkeren”, zegt Ben Gilpin, voorzitter van de bond. „Maar de ervaring leert ons dat we voorzichtig moeten zijn. Het vertrouwen in de regering is in de afgelopen jaren verdwenen, en dat herstel je niet zomaar met een paar mooie woorden.”

Een groots onthaal voor Darryn Smarts afgelopen december, toen hij terugkeerde op Lesbury Estates.Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Hyperinflatie

Mnangagwa spreekt deze woensdag op het World Economic Forum in Davos de internationale zakenwereld toe. Hij wil investeerders ervan overtuigen dat de terugkeer van de Smarts op hun boerderij meer is dan alleen een pr-stunt. De landbezettingen, die in 2000 begonnen, leidden tot het vertrek van internationale geldschieters die het land in de eerste twee decennia na de onafhankelijkheid in 1980 ruimhartig hadden gesteund. Zimbabwe werd snoeihard gestraft voor Mugabe’s vastberadenheid om de koloniale geschiedenis van het land uit te wissen door de nazaten van de Britse kolonisator van hun land te verdrijven. De economie stortte in. De Zimbabweaanse dollar ging ten onder aan hyperinflatie.

Wie Zimbabwe zegt, denkt aan bloedvergieten en corruptie. Maar wat was eigenlijk de rol van de Nederlandse planters? Lees daarover: Die verdreven en gehate kolonialen

Achttien jaar later hebben de landhervormingen evenwel hun vruchten afgeworpen. Het Zimbabweaanse land wordt niet enkel meer bewerkt door enkele duizenden witte boeren. Meer dan 250.000 zwarte boeren zijn nu actief, zij het vaak kleinschaliger en zonder het kapitaal dat voor commerciële landbouw nodig is. De graansilo’s zijn nu zo vol dat Zimbabwe dit seizoen zelfs graan zal exporteren.

Zelfs de directeur van de witte boerenbond, zelf verdreven van zijn boerderij, geeft toe dat Zimbabwes landhervormingen successen opleveren. „Er is herstel. We hoeven geen maïs meer te importeren, vooral omdat de regering de prijs hoog houdt. De tabaksteelt is hersteld. Het gaat nog niet zo slecht.”

Mnangagwa kondigde afgelopen week vervroegde verkiezingen aan, die hij „binnen vier of vijf maanden” wil houden. Voor regeringspartij Zanu-PF zou een complete ommekeer van het landhervormingsprogramma om de terugkeer van enkele honderden hoogbejaarde boeren mogelijk te maken, politiek niet te verkopen zijn. De boeren die bleven, kozen voor samenwerking met de bezetters van hun land. Ook Darryn Smart. In 2004 stond hij 7.000 hectare grond af aan landloze Zimbabweanen. Voor de lokale gemeenschap runt hij een lagere school. Er is een plan voor de bouw van een kliniek.

Een traditionele ceremonie bij de boerderij van Robert Smart. Foto Aaron Ufumeli/EPA

Meneer betaalde het schoolgeld

„Ik ben zo blij dat hij weer terug is”, zegt Crylife Mandizvidza, de voorman op Lesbury Estates. „Meneer Smart betaalde altijd het schoolgeld voor onze kinderen.”

De verhoudingen op Lesbury zijn nog koloniaal. De Smarts vervoeren het zwarte personeel achterin hun pick-uptruck. Vader Smart (70) verzucht hoe blij hij is dat er „in de lokale pub nooit zwarten komen”.

Toch kwamen de lokale dorpshoofden in opstand tegen de gewapende milities die vorig jaar juni Lesbury Estates binnenvielen. Ze werden aangevoerd door Trevor Manhanga, een bisschop die volgens de overtuiging van de Smarts nauw verbonden is met Grace Mugabe, de echtgenote van de voormalige president wier ambities leidden tot het einde van Mugabe’s 37 jaar durende heerschappij.

„Wij zijn ervan overtuigd dat haar aanhangers hun naderende einde hebben aangevoeld. De invasie van onze boerderij was een laatste poging om te pakken wat ze pakken konden”, zegt vader Smart, met een witte cowboyhoed op zijn grijze haar. Na de invasie beklaagden de Smarts zich op het partijkantoor van Zanu-PF in Harare. Ze onderhielden al jaren goede contacten met de regeringspartij.

Nederlandse boeren die van hun land in Zimbabwe werden verjaagd, sloten in 2016 een deal over financiële compensatie. Lees daarover: Zimbabwe compenseert Nederlandse boeren

Als Grace Mugabe de ambassadeur van het Zimbabweaanse onderwijs was, waarom stond ze dan toe dat deze boerderij met school omver werd gelopen? Hun klacht bleef onbeantwoord, tot de 21ste november, toen Mugabe zijn ontslag indiende.

Maar de belofte van diens opvolger Mnangagwa om een einde te maken aan de landinvasies, kon niet voorkomen dat op 4 januari de boerderij van Shane en Denise Warth bij Masvingo opnieuw werd binnengevallen. Toen de boer beelden van de inval op Facebook zette, waarschuwde de nieuwe minister van Landbouw volgens de directeur van de boerenbond de boer. „Mond dicht tegen de pers, of we gaan niks meer voor je doen”, legt vakbondsman Ben Gilpin uit.

Zeker zo vlak voor Davos kan de nieuwe regering van Zimbabwe geen slechte pers gebruiken.

Gilpin is al in de zestig en vindt zichzelf te oud om weer te gaan boeren. En zijn juist afgestudeerde zoon dan? „Misschien, als de voorwaarden goed zijn. Maar ik verwacht niet dat de landhervormingen kunnen worden teruggedraaid. Zeker niet de invallen die kort na 2000 gebeurden. Misschien een paar van de afgelopen jaren. Voorlopig geldt voor ons: eerst zien en dan geloven.”

Nederlandse boeren die van hun land in Zimbabwe werden verjaagd, sloten in 2016 een deal over financiële compensatie. Lees daarover: Zimbabwe compenseert Nederlandse boeren