Hun duurzame leefstijl wordt bedreigd

Tentoonstelling

De ziel kan ontsnappen, gelooft de Indonesische Mentawaier-stam. Daarom moet ze verleid worden om te blijven.

Jaraik: kwaad afwerend houtsnijwerk in Mentawai-huis, ca. 1930. The Dallas Museum of Art (USA)

‘Speelgoed voor de ziel’: dat zijn kleurrijke hoofdtooien, halssieraden en tatoeages. Ze zijn te zien in het Museum Volkenkunde in Leiden. En veel meer: schilden, pijl-en-boog, uit hout gesneden vogels, gereedschap voor vuurmakers.

De bewoners van enkele afgelegen eilanden voor de kust van West-Sumatra in Indonesië verfraaien zichzelf. Ze doen dit uit de overtuiging dat de menselijke ziel vrij is, ze kan ontsnappen via de fontanel. Dan word je ziek of ga je dood. Geef de ziel schoonheid, en ze blijft bij je.

Het is een prachtige overtuiging, waarmee we in het Westen kennismaakten dankzij antropoloog Reimar Schefold. In 1967, op 29-jarige leeftijd, bezocht hij als een van de eerste westerlingen de geïsoleerd levende Mentawaiers. Twee jaar lang bracht hij tussen de eilandbewoners door, omringd door oerwoud. „Ik kwam ongewapend”, zegt Schefold, „en daardoor won ik het vertrouwen. Ik had geen andere bedoelingen dan hun leefwijze en religie te begrijpen. Voor de Mentawaiers is alles wat bestaat bezield: niet alleen mensen, ook dieren, stenen, bomen, gebruiksvoorwerpen. Als ze een sagoboom kappen, snijden ze een scheut af en planten die. Dat doen ze al eeuwen, om de natuur niet uit te putten.”

Schefold schonk eind vorig jaar een deel van zijn collectie aan het museum. Daarvan is de tentoonstelling Mentawai uit Indonesië. Schatten uit het depot samengesteld. Hij is ervan overtuigd dat de westerse mens veel van andere culturen kan leren, vooral als het gaat om duurzaamheid en oogsten uit de natuur.

De Mentawaiers vormen een egalitaire gemeenschap. Als er belangrijke beslissingen genomen moeten worden, heeft iedereen evenveel recht van spreken, mannen, vrouwen en ook kinderen. Komen ze niet tot een oplossing, „dan vertrekt de oppositie en gaat elders wonen”, aldus Schefold.

Tot voor kort leefden de mensen op de Mentawai-eilanden in tradities die duizenden jaren teruggaan. Maar hun leefwereld en rituele leefwijze worden bedreigd: de Indonesische regering heeft enige tijd terug besloten grootschalige boskap toe te staan. „Hun toekomst is zo goed als geruïneerd”, zegt Schefold. De Mentawaiers hebben hem gevraagd een Indonesisch schoolboek over hen te maken, waarin de nadruk ligt op hun duurzame omgang met de natuur.

Reimar Schefold is op 11 februari te gast in Teylers Museum, Haarlem. De tentoonstelling is tot en met 27 mei te zien in Museum Volkenkunde te Leiden.