Berooid, en met een ledemaat minder, bleef Ribaldo in Mexico steken

Mexico Volgens een nieuw rapport van Amnesty kampt Mexico met „een verborgen vluchtelingencrisis”. Het land treedt hard op tegen Midden-Amerikaanse migranten. „Ik zit hier vast”, zegt Ribaldo González, wiens arm door een trein werd geamputeerd.

Mensen klimmen in 2014 op een trein tijdens hun reis naar de grens van Mexico en de Verenigde Staten. Foto Eduardo Verdugo/AP

Ribaldo González.

Foto Merijn de Waal

Hoe dichter hij de Amerikaanse grens nadert, hoe verder weg de Verenigde Staten lijken voor Ribaldo González. De 30-jarige Hondurees verliet zijn hoogzwangere vrouw en hun kleuterzoon begin 2017, vlak voor het aantreden van de Amerikaanse president Trump. Nu zit hij compleet berooid, een ledemaat armer en zwaar depressief vast in Nogales, Mexico. „Ik weet niet wat ik moet doen. Als ik oversteek en ze pakken me, deporteren de Amerikanen me meteen. Dat is zelfmoord.”

Ribaldo González’ relaas illustreert hoe Mexico voor Midden-Amerikanen op weg naar de VS van doorvoerland tot eindstation is verworden. In de drie jaar voor Trumps aantreden – deze maand een jaar geleden – waren het vooral Hondurezen, Guatemalteken en Salvadoranen die clandestien de Amerikaanse zuidgrens overstaken. Hun aantal is fors gedaald, sinds Trump de regels voor asiel aanscherpte en illegale migranten veel sneller vastzet en uitzet.

Studio NRC: Migratieroutes naar de VS

‘Verborgen vluchtelingencrisis’

Zijn belofte de hele Amerikaanse zuidgrens van een muur te voorzien, heeft Trump in zijn eerste jaar nog niet kunnen inlossen. Maar voor de naar schatting 500.000 migranten – in overgrote meerderheid Midden-Amerikanen – die jaarlijks Mexico’s eigen zuidgrens oversteken, vormt Mexico zelf ook al een grote hindernis. In het deze dinsdag verschenen rapport Overlooked, under-protected stelt Amnesty International dat het land kampt met „een verborgen vluchtelingencrisis”. Mexico komt volgens de mensenrechtenorganisatie zijn internationale verplichtingen om vluchtelingen te beschermen niet na. Onder meer door hun asiel te weigeren en hen te terug te sturen naar hun levensgevaarlijke thuislanden.

De Midden-Amerikanen vluchten vooral voor de geweldsepidemie in hun landen, die moordcijfers kennen die bij een oorlogsgebied horen. Ribaldo González ook: „De maras [straatbendes] in mijn wijk trokken aan me. Ik had te veel gezien, zeiden ze. Ik moest me aansluiten, anders zou ik het niet overleven”, vertelt hij na een ontbijt van rijst, tortilla’s en bonen in een door de katholieke vrijwilligers gerunde gaarkeuken in Nogales.

Vorig jaar verschenen de eerste prototypen van de ‘Mexicomuur’ die Trump wil bouwen. Lees daarover: Een muur is hard nodig, zeggen de Amerikaanse grenswachters.

‘Niemand hielp me’

In overleg met zijn zwangere vrouw besloot hij te vluchten. Eenmaal in de VS zou hij asiel kunnen aanvragen en zijn gezin uiteindelijk kunnen laten overkomen, zo was het idee.

Het liep helemaal anders. Eenmaal door Guatemala getrokken stapte hij in Zuid-Mexico op La Bestia (Het Beest), de goederentrein waarop veel migranten meeliften noordwaarts richting de VS. Ter hoogte van het stadje Coatzacoalcos in de wetteloze deelstaat Veracruz viel hij van de trein. De wielen van de trein amputeerden zijn linkerarm. „Ik was op mezelf aangewezen, niemand hielp me. Met mijn ledemaat in mijn hand heb ik 20 tot 25 minuten rondgelopen, bloedend. Toen kwam ik iemand tegen die me naar het Rode Kruis bracht.”

Een man in 2010 op La Bestia.

Foto Eliana Aponte/Reuters

Nu hij maanden later enigszins hersteld is, blijkt de oversteek naar de VS veel lastiger geworden. Onder de vorige regering-Obama staken Midden-Amerikanen de grens over om zich aan de andere zijde veelal rustig te laten inrekenen. Ze konden asielaanvragen indienen en mochten tijdens de procedure bij familie in de VS blijven. Vaak voor jaren: de asielrechters kampen met grote achterstanden.

In Het Adelaarsnest, een sloppenwijk aan de rand van de Mexicaanse stad Tijuana, houdt het grenshek nu abrupt op. Is Trumps grensmuur hier nog nodig? Lees daarover: Al jaren steken er minder Mexicanen illegaal de grens over

Mexico wil geen plan B worden

Onder de regering-Trump is deze coulance razendsnel afgebouwd. De criteria voor asiel zijn veel strenger. Aanvragen worden sneller en vaker afgewezen. Alleen al het oversteken van de grens wordt in sommige gevallen als misdrijf gezien. Migranten krijgen niet eens meer de kans een aanvraag in te dienen: ze worden gedetineerd of spoorslags uitgezet.

Mexico zit er niet op te wachten het plan B te worden van Midden-Amerikaanse migranten. Tekenend hiervoor is dat in 2014 de snelheid van La Bestia werd opgevoerd, opdat dat er minder verstekelingen zouden meereizen. Verder wordt volgens het Amnesty-rapport driekwart van de opgepakte migranten niet gewezen op het recht asiel aan te vragen. En er worden procedurele fouten gemaakt, waardoor migranten in de praktijk hun uitzetting niet kunnen aanvechten.

Zijn kind kent hij alleen van foto’s

Er gaat een zekere afschrikwekkende werking uit van de Mexicaanse en Amerikaanse strengheid: er vertrekken minder Midden-Amerikanen. Maar wie geen keus heeft, zal toch blijven proberen.

Elke dag reizen mensen in Mexico illegaal per trein naar de grens met de VS, zoals te zien is op dit beeld uit 2010. Ze klimmen op de treinen en riskeren daarmee hun leven.

Foto Fabio Cuttica

Ook Ribaldo González blijft zijn zinnen zetten op de VS. Zijn tweede kind, tijdens zijn reis geboren, kent hij alleen van foto’s. De rentelasten op de lening die hij afsloot om zijn smokkelaars te betalen, blijven zich opstapelen. En na maanden heeft hij eindelijk een prothese, maar die is zo zwaar dat hij hem niet veel gebruikt. Hij wil graag een betere kunstarm en hoopt op de Amerikaanse zorg. „Maar of het me gaat lukken, weet ik niet: mijn arm maakt dat ik niet zo veel kan. Ik zit hier vast.”

Lees ook deze reportage die redacteur Merijn de Waal dit voorjaar schreef: Drie minuten knuffelen aan de grens tussen Mexico en de VS
    • Merijn de Waal