NRC checkt: ‘Thorbecke was tegen benoemingswijze burgemeester in Grondwet’

Dat zei D66-Kamerlid Rob Jetten vorige week in een Kamerdebat.

Johan Rudolph Thorbecke, geportretteerd door Johan Heinrich Neuman.

De aanleiding

Hoort de manier waarop de burgemeester wordt benoemd thuis in de Grondwet? D66-Kamerlid Rob Jetten vindt van niet. Hij verdedigde vorige week woensdag in de Tweede Kamer een initiatiefwet die de bepaling dat de burgemeester bij koninklijk besluit wordt benoemd uit de Grondwet schrapt.

De Tweede Kamer stemt deze dinsdag in met die grondwetswijziging. Als later ook de senaat instemt, kan de manier waarop burgemeesters worden benoemd voortaan bij gewone wet worden gewijzigd. Een mogelijke vervolgstap is invoering van de door de bevolking gekozen burgemeester, de voorkeursvariant van D66.

Jetten haalde in het debat de liberale voorman Thorbecke aan om zijn punt te maken. Hij geldt als de architect van de grondwetsherziening uit 1848 die van Nederland een parlementaire democratie maakte. Thorbecke vond volgens Jetten „bij de totstandkoming van deze Grondwet eigenlijk al dat de benoemingswijze van de burgemeester [...] prima bij gewone wet georganiseerd zou kunnen worden.” We gaan na of dat juist is.

Luister ook: Haagse Zaken #17: Benoeming van burgemeesters en de tanende macht van de Kroon, onze podcast over de discussie rond de burgemeestersbenoeming.

Waar is het op gebaseerd?

Een woordvoerder van Rob Jetten verwijst naar de officiële onderbouwing van het wetsvoorstel, de zogeheten memorie van toelichting. Daarin staat dat Thorbecke „zeer stellig beargumenteerde dat de aanstellingswijze niet in de Grondwet thuishoorde”, waarbij Jetten verwijst naar de Bijdrage tot de herziening der Grondwet van Thorbecke uit 1848.

Lees ook: Gekozen burgemeester in de herkansing, een achtergrondstuk over de politieke betekenis van de grondwetswijziging.

En, klopt het?

Thorbecke werd in maart 1848 door koning Willem II benoemd tot voorzitter van de commissie die een grondwetsherziening moest voorbereiden. De commissie stelde wat betreft de burgemeester voor in de Grondwet op te nemen dat „de wet kan verordenen dat de voorzitter [van de raad] door de Koning wordt benoemd”. Het woordje ‘kan’ is hier cruciaal, zegt hoogleraar Nederlandse geschiedenis en Thorbecke-kenner Remieg Aerts, van wiens hand in april een biografie van Thorbecke verschijnt. Benoeming door de Kroon werd met deze formulering door Thorbecke als een van de opties genoemd, niet als verplichting, legt Aerts uit. De regering van koning Willem II en het parlement kozen uiteindelijk voor een verplichte kroonbenoeming. In de nieuwe Grondwet kwam namelijk te staan: „De voorzitter wordt door den Koning ook buiten de leden van de raad benoemd, en ook door hem ontslagen.”

Uit onvrede over het wijzigen van een deel van zijn voorstellen schreef Thorbecke in de zomer van 1848 de Bijdrage tot de herziening der Grondwet. In dit boekje schrijft hij dat hij de formulering ‘de wet kan verordenen’ heeft gebruikt „om aan den wetgever eene vrijheid te laten”. Thorbecke bespreekt vervolgens verschillende opties voor de benoemingswijze, waaronder ook benoeming door de gemeenteraad en een rechtstreekse verkiezing door de „burgerij”. Welke optie de beste is, kan volgens Thorbecke per gemeente verschillen en daarom vindt hij dat „den wetgever ten aanzien van de benoeming […] de handen niet mogen worden gebonden”. „Het is onredelijk”, vervolgt Thorbecke, „dat de Grondwet op een enkel stuk vooruitloope van een stelsel, hetgeen zij van den wetgever wacht”. Oftewel, Thorbecke was er inderdaad geen voorstander van dat de benoemingswijze „op een dwingende manier” in de Grondwet werd geregeld, zegt Remieg Aerts.

Conclusie

Thorbecke stelde als voorzitter van de grondwetscommissie in 1848 voor de benoemingswijze van de burgemeester niet in de Grondwet vast te leggen en voorzag dat standpunt in hetzelfde jaar van argumenten in een boekje toen dat wel dreigde te gebeuren. We beoordelen de uitspraak van Jetten als waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt
    • Pim van den Dool