Klassieke West Winger die het met iedereen goed kan vinden

Hans Vijlbrief, topambtenaar Dit is de man die vanaf maandag de vergaderingen van de ministers van Financiën van de eurozone voorbereidt.

Foto: David van Dam

Hans Vijlbrief is niet het type ambtenaar met de klassieke van negen-tot-vijf mentaliteit, maar eentje die er dag en nacht voor leeft. „Ik heb me nooit ambtenaar gevoeld”, zegt hij daar zelf over. Als kind uit een ondernemersfamilie – zijn vader had een frisdrankfabriek in Ter Aar – zegt hij „helemaal niks met ambtenarij” te hebben.

Toch koos Vijlbrief (54) voor een lange carrière bij de rijksoverheid. Vanaf 1992 vervulde hij verschillende functies in het intellectuele hart van het ministerie van Economische Zaken (EZ), de directie Algemene Economische Politiek. De gepromoveerde arbeidsmarkteconoom – hij studeerde aan de Vrije Universiteit – schopte het tot directeur-generaal. De afgelopen zeven jaar was hij thesaurier-generaal op het Ministerie van Financiën, een van de belangrijkste en hoogste ambtenaren op het departement.

Vijlbrief had net zo goed kunnen kiezen voor het onderwijs of de wetenschap. Tijdens zijn studie gaf hij een tijdje economieles op zijn oude middelbare school in Leiden – zijn latere vrouw zat in de klas. Hij promoveerde in 1992 op de invloed van werkloosheidsuitkeringen op de arbeidsmarkt en was van 2000 tot 2010 bijzonder hoogleraar economische politiek. In 1999 maakte hij een kort uitstapje naar de directie van het Centraal Planbureau.

Binnen twee jaar was hij terug op EZ. Vijlbrief miste „de dynamiek van het Binnenhof”. Want dat is zijn drijfveer geweest om al die jaren als topambtenaar ministers van diverse kabinetten bij te staan: „Ik wil midden in de beleidsdiscussies staan. Hoe flexibel moet de arbeidsmarkt zijn? Hoe hoog de belastingen? Dat is zo ongelofelijk interessant.” Volgens zijn voormalige baas op EZ, Chris Buijink, wil Vijlbrief daar zijn „waar de actie is”. „Hans is de ideale assistant to the president, zo’n klassieke West Wing-ambtenaar.”

Maandag wordt Vijlbrief geïnstalleerd als voorzitter van de Eurogroup Working Group (EWG), en daarmee de hoogste ambtenaar van de Eurogroep. De EWG is het ambtelijk orgaan dat de vergaderingen van de ministers van Financiën van de eurozone (de Eurogroep) voorbereidt.

Na de kleine politieke stoelendans die volgde op het vertrek van Jeroen Dijsselbloem als voorzitter van de Eurogroep kandideerde Vijlbrief zich als opvolger van de Oostenrijker Thomas Wieser. Vijlbrief kent deze ambtelijke werkgroep al van binnen en van buiten want als thesaurier was hij vijf jaar lang de rechterhand van Dijsselbloem.

Ervaring met de eurocrisis

Uit de omvangrijke portefeuille van de thesaurier-generaal was de eurocrisis met afstand het grootste dossier dat Vijlbrief heeft beziggehouden. En wakker – menig crisisvergadering ging tot diep in de nacht door. Volgens Dijsselbloem dreef hij dan op adrenaline, cola „en de M&M’s van Christine Lagarde [directeur IMF, red.].”

Van de Griekse schuldencrisis tot het redden van Cyprus en het optuigen van de bankenunie, het was „een schot in de roos dat Hans in 2011 thesaurier werd”, zegt Chris Buijink. „Hij leeft op bij ingewikkelde problemen.”

Volgens zijn voorganger Wieser is Vijlbrief geknipt voor het voorzitterschap. De laatste jaren trokken ze samen op om de negentien eurolanden op één lijn te krijgen.

„Hans is altijd extreem goed voorbereid”, zegt de Oostenrijker. „Voor cruciale vergaderingen is hij al uren, dagen en weken langs de verschillende leden geweest om over lastige kwesties te spreken. Hij is daarbij niet dogmatisch, die even zegt hoe het moet. Wel heeft hij altijd een strategie voor ogen: langs welke lijn en met welke meerderheid een compromis te vinden is.”

Het politieke gevoel dat hij in Brussel etaleerde, benutte hij bij de lobby in 2015 voor de herbenoeming van Dijsselbloem als eurogroepvoorzitter. Dijsselbloem: „‘Never consider a defeat’, is zijn motto. Dus werkten we door tot het was gelukt.”

In Den Haag diende Vijlbrief dertien ministers van vijf verschillende partijen, van Koos Andriessen tot Wopke Hoekstra. Volgens mensen die met hem hebben gewerkt kon hij het met iedereen goed vinden. Kajsa Ollongren, vice-premier voor D66 en tien jaar geleden naaste collega van Vijlbrief op EZ: „Hans kwam betrekkelijk laat uit de kast als D66’er. Dat was professioneel natuurlijk niet te merken. Hij was loyaal naar alle bewindspersonen voor wie hij werkte.”

Zijn grootste klik had Vijlbrief naar eigen zeggen wel met twee D66’ers: Hans Wijers, minister van Economische Zaken in Paars I, en Laurens Jan Brinkhorst, minister van Economische Zaken in Balkenende II. Voor Wijers viel de toen nog maar 31 jaar oude Vijlbrief direct op. „Een topper”, zegt de voormalig topman van AkzoNobel. „Hans had veel energie, wilde hard werken. Hij had de nodige zelfrelativering en sprak de minister tegen als hij het ergens gewoon niet mee eens was.”

De debatten tussen Wiegel en Den Uyl

Volgens Ollongren heeft Vijlbrief een voor topambtenaren uitzonderlijke kwaliteit. „Als gepassioneerd econoom kan hij niet alleen goede oplossingen bedenken, hij is ook erg praktisch ingesteld en voelt de maatschappelijke en politieke context aan. Dat is heel fijn voor een bewindspersoon. Die krijgt zijn adviezen zo op een presenteerblaadje aangereikt.”

De sterke inhoud van Vijlbrief en zijn politieke gevoel was voor Laurens Jan Brinkhorst reden om hem in 2004 te promoveren tot directeur-generaal Economische Politiek. „Hij weet heel goed wat er wel en niet mogelijk is.”

Voor Vijlbrief was Brinkhorst de minister die hem het meest heeft beïnvloed. „Hij heeft mij de ogen geopend voor het buitenland, voor Europa.” En het was Brinkhorst die Vijlbrief ook bij de partij heeft betrokken. Hij stemde al D66 sinds hij met Wijers werkte en werd in 2008 lid.

Belangstelling voor de politiek kreeg hij in zijn jeugd, toen hij samen met zijn vader de verhitte debatten tussen Joop den Uyl en Hans Wiegel volgde. Vijlbrief: „Mijn vader was als ondernemer natuurlijk fan van Wiegel. Hij zat steeds maar te schelden op Den Uyl. Ik was het eigenlijk meer met de PvdA-leider eens. Dat heeft me enigszins verscheurd want ik had ook een zekere loyaliteit naar m’n vader. Waarschijnlijk ben ik daardoor wel bij D66 terecht gekomen.”

In zijn eigen gezin waait de politieke wind wel uit dezelfde hoek. Zowel Vijlbriefs vrouw Manouche als zoon Sam is actief voor de afdeling van D66 in de gemeente Kaag en Braassem. Van enige druk daarbij was geen sprake, bezweert Manouche Hetzler. „Dat soort beslissingen maken wij hier zelf. Sam moet zijn lidmaatschap ook zelf betalen.”

Vanaf 2009 schreef Vijlbrief, op voorspraak van Brinkhorst, mee aan verschillende verkiezingsprogramma’s. Volgens Brinkhorst was het mede daardoor dat D66 in die jaren „eindelijk” goed doordachte economische ideeën ontwikkelde. Brinkhorst bedacht de slogan ‘Sterke markt, sterke overheid’, Vijlbrief droeg er de intellectuele onderbouwing voor aan.

Aan publieke functies waagde Vijlbrief zich niet, al is het in Den Haag geen geheim dat hij beschikbaar was voor het ministerschap van Financiën. Hij ontkent dit niet, maar houdt het erop dat het niet aan de orde is geweest. De post ging naar het CDA. Teleurgesteld of niet, het maakte de weg vrij voor de Europese topfunctie die Vijlbrief de komende twee jaar zal bekleden.