Door opwarming kunnen gletsjers plotseling afbreken

Geologie Gletsjers zijn aan het smelten door opwarming van de aarde. Die gletsjers kunnen plotseling afbreken, zoals in Tibet is gebeurd.

Luchtfoto’s tonen het hooggebergte van Tibet in de zomer van 2016 , kort voordat twee gletsjers afbraken (links), kort nadat de eerste gletsjer was afgebroken en naar het meer gegleden (midden) en kort nadat de tweede gletsjer was afgebroken (rechts). Foto NASA

Het was een unieke gebeurtenis, en binnen twee tot drie minuten alweer voorbij. Medio 2016 braken twee naburige gletsjers in het westen van Tibet vlak na elkaar af, en raasden naar beneden. Maar dit kan in de toekomst vaker gebeuren, waarschuwden aardwetenschappers maandag in het tijdschrift Nature Geosciences. Oorzaak: opwarming van de aarde.

Dat de meeste gletsjers wereldwijd van onderaf aan het smelten en inkrimpen zijn, als gevolg van klimaatopwarming, is bekend. Maar dat een groot deel van een gletsjer plotseling afbreekt is volgens de internationale groep onderzoekers slechts één keer eerder beschreven, en dan voor één gletsjer: de Kolka in de Kaukasus. Nu gaat het dus om twee gletsjers.

Het afgebroken stuk ijs schoof met 20 meter per seconde naar beneden en doodde onderweg negen jakherders en honderden van hun dieren

De eerste gletsjer in Tibet brak op een hoogte van 5.800 meter af, in de ochtend van 17 juli, 2016. Het afgebroken stuk schoof met een gemiddelde snelheid van 20 meter per seconde zo’n 6 kilometer naar beneden, onderweg negen jakherders en honderden van hun dieren dodend. Uiteindelijk stortte het afgebroken stuk gletsjer (68 miljoen kubieke meter ijs) in een meer, op een hoogte van 5 kilometer. De impact veroorzaakte een 9 meter hoge golf die op de verre oever sloeg, tot 240 meter landinwaarts.

Net op tijd gewaarschuwd

Ruim twee maanden later, op 21 september, volgde de tweede gletsjer, slechts een paar kilometer van die andere vandaan. In dit geval bereikte het, nog grotere, afgebroken stuk ijs niet het meer. Er vielen dit keer ook geen doden, want de lokale autoriteiten waren net op tijd gewaarschuwd voor deze mogelijke catastrofe, door de onderzoekers die er nu over publiceren.

Op basis van historische meteorologische gegevens reconstrueren de aardwetenschappers dat de gemiddelde jaarlijkse temperatuur in het gebied sinds 1965 met bijna 2 graden is gestegen – een relatief sterke opwarming. Het heeft ervoor gezorgd dat gletsjers in de regio van onderaf zijn gesmolten en verdund. Dat blijkt ook uit satellietbeelden. Op grotere hoogte daarentegen – boven 5.650 meter – zijn de gletsjers dikker geworden, doordat er een aantal jaren (onder andere in 2013, 2015 en 2016) uitzonderlijk veel sneeuw en regen is gevallen. Door dit gecombineerd proces is de helling van de gletsjers toegenomen.

Daarnaast zagen de onderzoekers in de weken en maanden voorafgaand aan de breuken opvallend veel spleten in de gletsjers ontstaan, door infiltrerend regen- en smeltwater. Het is een proces dat elk jaar optreedt, maar sinds 2010 is versneld. Het water bereikt op sommige plekken de bergbodem, en ontdooit daar het ijs – de gletsjer zit normaal vastgevroren aan de bodem. In 2016 werd een kritiek punt overschreden. De bergbodem, die rijk is aan klei en fijnkorrelige zandsteen, hielp daarbij ook, met zijn lage glijweerstand.

„Het mechanisme dat ze beschrijven is plausibel”, reageert fysisch geograaf Walter Immerzeel van de Universiteit Utrecht, die onderzoek doet aan gletsjers. „Maar of we dit echt op grote schaal gaan zien, vraag ik me nog wel af.”

    • Marcel aan de Brugh