Een jaar Trump: chaotisch, narcistisch en effectief

Het beleid van Trump De regering Trump oogt chaotisch, maar is effectief in het doorvoeren van de eigen agenda: minder overheid, minder regeldruk, lagere belastingen. Dat gebeurt soms wel op onorthodoxe wijze.

Donald Trump begroet bezoekers in het Witte Huis. Foto Evan Vucci/AP

Nee, die Muur langs de grens met Mexico is er nog niet. Het Rusland-onderzoek hangt als een valbijl boven Trumps hoofd. En er gaat geen week voorbij of er is wel weer een nieuwe, daverende rel rond een tweet of uitspraak van de president.

Verdoofd door de herrie van de permanente Trumpkermis zou je daarom het belangrijkste zomaar over het hoofd zien: dat Trump en zijn regering ook effectief zijn. Ja, de Republikeinse zorgwet mislukte. Trump ondermijnt senatoren van zijn partij zodra het hem uitkomt, en omgekeerd luchten niet herkiesbare Republikeinen hun hart over Trump. Toch hebben ze ondanks een jaar gesteggel een aantal van hun doelen bereikt. Belastingverlaging. Minder regels. Banen.

Het hielp dat Trump en de Republikeinen in het Congres een wankel verstandshuwelijk sloten. Trump voerde campagne met de belofte het ‘moeras’ van corruptie en incrowd van Washington ‘droog te leggen’. Hij ging tekeer tegen Wall Street, zei dat hij een zorgverzekering voor iedere Amerikaan wilde en beloofde niet te zullen snoeien in de sociale programma’s Medicare en Medicaid. Republikeinen gruwden van Trumps protectionisme, maar ze konden niet om hem heen.

Eenmaal gekozen bekeerde Trump zich vrijwel meteen tot de Republikeinse economische orthodoxie van deregulering en belastingverlaging. In ruil wrongen en wringen de Republikeinen zich steeds in bochten om de president te verdedigen als die zich weer eens laat gaan. Zei Trump daar shithole-countries? Welnee, de Republikeinse senatoren Tom Cotton en David Perdue waren toch ook bij die bijeenkomst. En zij zeggen niets van dien aard te hebben gehoord.

Het evenwicht houdt stand zolang er vaart gemaakt kan worden. Dat gaat goed nu de economische wind de Republikeinen stevig in de rug blaast. Er kwamen in Trumps eerste jaar twee miljoen banen bij, de werkeloosheid daalt, de beursindexen schieten omhoog.

Nu is dat niet direct een Republikeinse verdienste, want ook in Obama’s laatste jaar groeide de economie al hard, er kwamen toen zelfs méér banen bij. Maar de belastingwet die Trump eind december tekende, lijkt het optimisme momenteel flink te versterken. Als de overheidssluiting die vrijdag dreigde vermeden kan worden, liggen de kaarten er goed voor.

Het gaat om dingen niet doen: vacatures niet invullen. Wetten niet handhaven

Die Tax Cut and Jobs Act verlaagt de winstbelasting van 35 naar 21 procent en bevoordeelt de topinkomens buitenproportioneel. Het Congressional Budget Office, de rekenkamer van het Congres, becijferde dat de wet de tweedeling in de Amerikaanse samenleving op termijn verder zal vergroten. Democraten weten zeker dat het uitgespaarde belastinggeld bij aandeelhouders terecht komt, en dus niet gebruikt wordt voor het scheppen van nieuwe banen. Ze betogen ook dat de mooie macro-cijfers geen effect hebben op de onderuitgegleden onderklasse.

Republikeinen blijven er net zo sterk van overtuigd dat het opkomende tij voor grote bedrijven en rijken ook kleine bootjes zal optillen. Kondigde Apple deze week niet aan de komende vijf jaar 350 miljard dollar te willen investeren in de VS, waarbij het 20.000 banen wil scheppen? Of dat het gevolg is van de Republikeinse belastingwet maakte CEO Tim Cook niet duidelijk, maar het heeft er veel van weg.

Eerder deze maand kwam Walmart wel met een expliciet bedankje aan Trump toen het meldde dat het zijn minimum uurloon verhoogt van 9 naar 11 dollar per uur. Ook gaat het bedrijf aan betaald zwangerschapsverlof doen. „Belastinghervorming geeft ons deze mogelijkheid”, aldus CEO Doug McMillen. Hij zei er niet bij dat hij diezelfde dag tientallen winkels zou sluiten en het personeel zou ontslaan.

Gedurende het jaar twitterde Trump over de ‘fake news media’ en over sporters die uit protest tegen racisme knielen als het volkslied wordt gespeeld. Ondertussen voltrok zich grotendeels buiten de schijnwerpers het andere Republikeinse grand project: het inkrimpen van de federale overheid, of, in de woorden van Trumps gevallen topstrateeg Steve Bannon, ‘de vernietiging van de overheidsbureaucratie’.

Na zijn aantreden tekende Trump een decreet waarmee hij verordonneerde dat voor iedere nieuwe federale regel twee andere regels ingetrokken moeten worden. Meteen trok hij zestien wetten van Obama in die nog niet in werking waren getreden.

Tecate, Mexico, bij de grens met Amerika. Foto Gregory Bull/AP

Prettig voor de Republikeinen was dat hun aloude ideaal van een kleine overheid nu in concreto neerkwam op het slopen van Obama’s erfenis. Handelsverdrag TPP, het Klimaatakkoord van Parijs, een regeling (DACA) die in de VS opgegroeide jonge illegalen een gedoogstatus gaf – de bijl ging erin.

Trump en zijn begrotingschef Mick Mulvaney kondigden aan het defensiebudget met 54 miljard dollar te willen verhogen. Om dat en de muur langs de grens met Mexico te kunnen betalen, stelden ze drastische bezuinigingen voor op zo’n beetje alle andere onderdelen van de federale overheid, van wetenschappelijk onderzoek tot sociale huisvesting, van milieubeleid tot voedselhulp. De boodschap was helder: het draaide om dingen niet of niet meer doen. Vacatures niet invullen. Gegevens niet meer verzamelen. Overheidsprogramma’s stopzetten. Informatie niet langer vrijgeven. Je niet langer inspannen voor een wet.

Trumpcare

Neem Obamacare. In voorjaar en zomer probeerden de Republikeinen telkens weer Obama’s zorgstelsel te vervangen door een eigen wet. Steeds mislukte dit, met als dramatische climax de doodzieke Republikeinse senator John McCain die met zijn doorslaggevende tegenstem ‘Trumpcare’ tot zinken bracht. Obamacare, zo moesten de Republikeinen erkennen, was en bleef ‘de wet van dit land’.

Zo lang een wet bestaat, moet hij uitgevoerd. Toch begon het ministerie van Volksgezondheid de werking ervan te hinderen. De inschrijftermijn voor 2018 ging van drie maanden naar zes weken. De website ging op zondag, als mensen tijd hebben ervoor te gaan zitten, uit de lucht. Het advertentiebudget ging van 100 naar 10 miljoen dollar en er gingen geen voorlichters meer het land in. „Laat Obamacare mislukken”, aldus Trump. „(…) Ik ga er geen verantwoordelijkheid voor nemen. Ik kan u zeggen dat de Republikeinen er geen verantwoordelijkheid voor gaan nemen.”

Vacatures die niet worden ingevuld, hoeven ook niet wegbezuinigd te worden. Uit een inventarisatie die The Washington Post vorige week publiceerde, bleek dat er nog altijd zeker 244 topfuncties in Trumps regering openstaan. Vooral op Buitenlandse Zaken, waar minister Rex Tillerson het budget met dertig procent wil korten, ontbreekt veel personeel. Zo’n vijftien afdelingen voor zaken als mensenrechtenbeleid, narcotica en vluchtelingen zitten zonder directie. Meer dan veertig ambassadeursposten zijn leeg.

Op door zware bezuinigingen getroffen departementen daalde het moreel soms tot een dieptepunt. In haar snerende ontslagbrief, die in Amerikaanse media verscheen, schreef een jonge diplomate dat ze veel respect had voor collega’s die volhielden, „ondanks het pijnlijke gebrek aan respect van deze regering voor ons beroep”. Deze week stapten bijna alle leden van een adviesraad van de National Park Service op, omdat ze hun baas, minister van Binnenlandse Zaken Ryan Zinke, nog niet één keer te spreken hadden kunnen krijgen. Trump zei in november dat hij best zonder al die ambtenaren en diplomaten kon. „Ik ben degene die ertoe doet.”

Krakende stilstand

Half december poseerde Trump als ontmantelaar-in-chief voor een kniehoge en manshoge stapel papier. Die laatste moest de omvang van overheidsbeleid tussen 2017 en 1960 symboliseren. „De nooit eindigende groei van ‘red tape’ (regelballast, red.) in Amerika is tot een plotse, krakende, prachtige stilstand gekomen”, aldus Trump. Hij verklaarde terug te willen naar de kniehoge stapel: de regeldruk van 1960. Dit jaar moeten voor elke nieuwe regel drie oude regels geschrapt worden, zei Trump.

Maar welke regels? Die vraag beantwoordde Trump het liefst met hulp van het bedrijfsleven. Zo werd de deregulering van de financiële sector ter hand genomen door Wall Street: Gary Cohn, topman van zakenbank Goldman Sachs, werd Trumps economisch adviseur. Steven Mnuchin, ook ex-Goldman, werd zijn minister van Financiën. Samen begonnen ze met het afzwakken van de Dodd-Frank Act, waarmee Obama de banken in 2010 aan banden had gelegd. De begrotingschef van het Witte Huis, Mick Mulvaney, nam het directeurschap over van het voorheen onafhankelijke Consumer Financial Protection Bureau, dat consumenten moet beschermen tegen wanpraktijken van banken. De Republikeinen wilden er al jaren vanaf.

Het andere grote dereguleringsterrein is energie. De bedoeling is, aldus Trump afgelopen voorjaar, energieonafhankelijkheid en daarmee „een nieuwe Gouden Eeuw” voor de fossiele energiesector. „We zullen domineren. We zullen over de hele wereld Amerikaanse energie exporteren. Regels die banen kosten worden ingetrokken – zoveel als je nog nooit gezien hebt.”

Op cruciale posten als Energie, Binnenland en vooral het Environmental Protection Agency (EPA), het agentschap voor de uitvoering van milieu- en klimaatbeleid, kwamen klimaatsceptici te zitten, met nauwe banden met de energiesector. Scott Pruitt, de nieuwe directeur van het EPA, voerde voordien als aanklager van Oklahoma het juridisch verzet van olie- en steenkoolstaten tegen Obama’s EPA aan. Hij liet zich daarbij openlijk souffleren door energiebedrijven. Eenmaal binnen bij het EPA recruteerde Pruitt zijn afdelingshoofden uit de olie- gas- en chemische industrie, zette wetenschappers en ambtenaren op een zijspoor, en begon met het intrekken van milieu- en klimaatwetgeving.

Trump trok Amerika terug uit het Klimaatakkoord van Parijs. Het Clean Power Plan, waarmee Obama de uitstoot van energiecentrales aan banden had willen leggen, werd ingetrokken.

Ook een hoop kleinere milieu- en klimaatregels werden overbodig bevonden. Olie- en gasbedrijven hoeven hun emissies van het schadelijke broeikasgas methaan niet langer door te geven. Boren naar olie of gas in sommige natuurreservaten en voor de kust moet weer kunnen. Een besluit over een pesticide die door wetenschappers van het EPA zelf was aangemerkt als schadelijk voor de hersens van jonge kinderen, schoof Pruitt op de lange baan. In Alaska mag weer op beren en wolven worden gejaagd.

Feiten konden het dereguleringsfeest bij de EPA niet bederven. Onderzoek naar gezondheidsschade door ‘mountain-top-removal mining’, waarbij in de jacht naar steenkool bergtoppen worden opgeblazen, kon best gestaakt worden, vond Pruitt. De bouw van kolencentrales op land van de federale overheid kon ook weer door. Dat zon- en windenergie en vooral schaliegas het verdere verval van de steenkoolwinning in de VS onvermijdelijk maken, kon geen beletsel zijn.

In het jaar van de orkanen Harvey, Irma en Maria, besloot EPA dat bij nieuwe infrastructuur geen rekening meer gehouden hoeft te worden met toenemende overstromingsrisico’s. Voorspellingen dat veel kuststeden in de VS binnen twee decennia permanent met wateroverlast zullen kampen, deden minder ter zake.

Haast

De Republikeinen vertoonden grote haast. Zowel de uiteindelijk mislukte zorgwet als de belastingwet werden in een paar maanden tijd naar de slotfase gejaagd.

Republikeinen bleven Obama lang verwijten dat hij Obamacare indertijd in te grote haast en zonder inspraak door het Congres had gejaagd. Dat nam toen ruim een jaar in beslag. Nu vonden de Republikeinen geen tijd voor parlementaire debatten of openbare hoorzittingen over hún zorgwet, geen tijd soms zelfs om doorrekeningen door de rekenkamer van het Congres af te wachten. De Democraten kwamen er door hun te kleine aantal zetels überhaupt nauwelijks aan te pas. Een Democraat uit de Senaat, Jon Tester, plaatste een foto op Twitter van het baksteendikke wetsvoorstel dat hij enige uren voor de stemming had gekregen, de laatste wijzigingen onleesbaar in de kantlijn gekriebeld.

President Donald Trump met de belastingwet. Foto Evan Vucci/AP

Ergens knaagde het wel, deze erosie van parlementaire normen. Vlak voor een van de laatste stemmingen over de zorgwet pleitte John McCain op de senaatsvloer voor een terugkeer naar wat hij ‘regular order’ noemde: samenwerking in plaats van vijandigheid tussen de partijen, respect voor parlementaire procedures en zorgvuldigheid. McCain bracht vervolgens zijn doorslaggevende tegenstem uit. Maar hij stemde zonder bezwaar voor de belastingwet, die op dezelfde wijze tot stand was gekomen.

In oktober noemde senator Bob Corker, eveneens een Republikein, het Witte Huis in een interview „een crèche voor volwassenen”. Trump bracht „de derde Wereldoorlog dichterbij”, aldus Corker. Even dreigde de senator uit Tennessee ook tégen de belastingwet te stemmen. Uiteindelijk stemde hij voor. Een haastig toegevoegd belastingvoordeel waar hij als vastgoedspeculant van zou profiteren had daar niets mee te maken, bezwoer Corker. Hij wist er niet eens vanaf.

Bezoekregisters

Bij alle nieuwe innigheid tussen overheid en bedrijfsleven bleek het moeilijk de schijn van belangenverstrengeling te vermijden. Afgelopen week publiceerden de ethisch juristen uit de regeringen van George W. Bush en Barack Obama samen een vernietigend rapport over het eerste jaar Trump. „Het gedrag van deze regering, vanaf president tot lager geplaatsten,” schrijven Richard Painter en Norm Eisen, „bedreigt onze eeuwenoude traditie van een regering die het volk dient.” Trump, zijn staf en zijn familie zijn volgens de twee bij uitstek bewoners van het soort moeras dat Trump nu juist beloofde droog te leggen.

Trumps belastingaangifte blijft geheim, hij is nog betrokken bij The Trump Organization, en dan is er nog het Ruslandschandaal. De president bracht ruwweg eenderde van zijn tijd door op zijn eigen golfbanen. Hij promoot zo zijn eigen merk, terwijl zijn persoonsbeveiliging voor rekening komt van de belastingbetaler. Buitenlandse delegaties logeren in het Trump hotel in Washington. Wie precies toegang tot hem heeft, blijft verborgen omdat de bezoekregisters van het Witte Huis niet langer openbaar zijn. Die van Mar-a-Lago, Trumps exclusieve resort in Palm Beach, Florida blijven trouwens ook geheim.

Trumps dochter Ivanka en schoonzoon Jared Kushner bestieren elk een soortgelijke kluwen van politieke en financiële belangen. Trumps voormalige stafleden worden onderzocht om hun connecties met Rusland. De president raakte al een minister, Tom Price van Volksgezondheid, kwijt nadat bleek dat deze voor belastinggeld in privévliegtuigen reisde. Ook directeur Pruitt van het EPA en minister Zinke van Binnenlandse Zaken liggen onder vuur wegens extravagante reis- en beveiligingskosten. Minister van Handel Wilbur Ross, die onder meer gaat over zeetransport, vergat zijn belangen in een zeetransportbedrijf te melden dat banden heeft met een Russische oligarch op de Amerikaanse sanctielijst.

Trumps ethisch jurist was Walter Shaub, die er al zat onder Obama. Shaub kwam in stevige aanvaring met Trumps Witte Huis, onder meer over het feit dat Trump zich onvoldoende losmaakte van zijn bedrijven. In de zomer stapte Shaub op. In The Guardian zei hij dat zelfs de „schijn van belangenverstrengeling het vertrouwen in de regering schaadt. Het maakt dat we het risico lopen dat mensen ons als een kleptocratie gaan zien.”

Trump heeft nog geen nieuwe directeur voor het Office of Government Ethics voorgedragen.

Verkiezingsjaar

Amerikanen geloven in meerderheid (63 procent) allang niet meer dat hun president eerlijk is, bleek uit een peiling van de Quinnipiac Universiteit van 11 januari. De vraag is of dat er uiteindelijk iets toe doet. Republikeinen blijven achter hun president staan. En Amerikanen van beide partijen zijn na het eerste jaar Trump optimistisch over de economie.

En de Democraten? Die schreeuwen nu een jaar moord en brand over de afbraak van sociale zekerheid, klimaatbeleid en milieubescherming. Heeft dat zin? De effecten daarvan worden allemaal pas later duidelijk. Terwijl de werkeloosheid nu laag is en het besteedbaar inkomen nu groeit. Bovendien zit de belastingwet zo in elkaar, dat veel inkomensgroepen de verlaging dit verkiezingsjaar gaan merken, terwijl de tarieven later weer omhoog gaan.

Aan de andere kant: de belastingwet is nu impopulair – ook bij Republikeinse kiezers. En de Democraten doen het bij ingelaste verkiezingen uitstekend, ook in langjarige Republikeinse bolwerken.

Nog tien maanden tot de tussentijdse Congresverkiezingen. Op de rol staan: infrastructuur en snoeien in de sociale zekerheid.

De Republikeinen weten: snel doorpakken nu.

    • Maartje Somers